Şîsiyye Fassı'nın sâlik için pratik yansıması nedir?

Şîsiyye Fassı'nın sâlikteki pratik işleyişi, öncelikle sâlikin niyet ekseninde Hakk'ın zâtına yönelmesini gerektirir. Sâlik, taayyün itibariyle Hakk'ın gayrı olan ancak bâtında Hakk'ın aynı olduğu düşünülen şeylerin, Hak ile kul arasındaki perdeler olduğunu idrak eder ve bu perdeleri ortadan kaldırmaya niyet eder². Bu niyet, kalbin Hak'la mütâbık kılınmasıdır.

Fiil ekseninde ise sâlik, gönlünü ilâhî tecellilerin yansıdığı parlak bir ayna gibi görüp, mâsivâyı yani yansımayı engelleyen tozları temizleme ameline girişir. Hüseyin Lâmekânî'nin "Pâk eyle gönül çeşmesin tâ durulunca" mısraı bu fiilî temizliğin bir ifadesidir². Bu temizlik, sâlikin nefsî arzulardan ve aklî gururdan geçmesini, hatta "mütehayyile hevâsı" denilen hayalin tatlı tuzağından kurtulmasını içerir; zira bu aşamada sâlik, keşf sandığı şeyleri kendi hayalinin yansıması olarak yaşayabilir ve kendi ilah tasavvuruna yönelebilir¹.

Hâl ekseninde, bu sürekli temizlik ve yöneliş, sâlikin nefsini idrak etmesi hâlini doğurur. Sâlik, kendi benliğini idrak etmiş olur ve bu idrak, "Nefsini bilen Rabb'ini bilir" hakikatine irfaniyet zevkiyle erişmesine vesile olur³. Bu hâl, sâlikin kendi kendine halife ve mehdi olması anlamına gelir.

Ma'rifet ekseninde ise sâlik, Hakk'ın zâtına ait sıfatları, yani Sıfât-ı Zâtiyye'yi nefiy yoluyla idrak eder. Bu sıfatlar, Hakk'ın "yok değildir" (vücud) ve "sonradan değildir" (kıdem) gibi nefy ile bilinen sıfatlarıdır. Şîsiyye Fassı'nın bu pratik yansıması, sâlikin kendi sırrını açması, yani mükâşefe-i sır ile kendi ezelî hakikatini ve Hak'la ilişkisinin mahiyetini idrak etmesiyle de ilişkilidir. Ancak bu mertebede sâlik, başkalarına eğitim verecek durumda değildir³.