Tâ-Hâ Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlik için günlük hayattaki irfânî dersler, öncelikle Kur'ân-ı Kerîm'i "nüzûl" yani "tenzil" olarak okumakla başlar. Bu, Kur'ân'ı sadece anlamadan okumak değil, idrâk ederek ve anlayarak okumak, okuduğu yerde kendini bulmak demektir. Böylece Kur'ân, sâlike o anda nâzil olmaya başlar ve ruhuyla beraber beynine de inerek şuurlu ve ruhanî bir kalıcılık sağlar. Bu durum, "Kulağın duyduğunu daha sonra göz ile sonra beyinde müşâhede sahasına geçirerek oradan kalbe götürmeli ve orada mutmainlik hâsıl etmeliyiz" ifadesiyle açıklanır.

Bu irfânî derslerin önemli bir kısmı, peygamber kıssalarının sâlikin kendi yaşamındaki karşılıklarını bulmasıdır. Özellikle Mûsâ (a.s.)'ın hayat hikâyesi, "gerçek tarikât ilmini yani Hakk'a giden yolu" anlatır. Sâlik, Âdemiyyet, Nûhiyyet, İbrâhîmiyyet mertebelerini idrâk ettikten sonra Mûsevîyyet mertebesine ulaşır. Bu mertebede, Mûsâ (a.s.)'ın asâsı gibi, kendi aklına dayanarak hareket etme hâli yaşanır. Ancak Cenâb-ı Hakk'ın "Ey Mûsâ, onu at!" emriyle, sâlikin beşerî aklını terk etmesi, ilâhî tecellî karşısında teslim olması gerektiği öğretilir.

Mûsevîyyet mertebesinde sâlikin günlük hayatındaki tatbikatı, içindeki ilâhî sevgi ve aşk ateşini hissetmesidir. Mûsâ (a.s.)'ın ateşi görmesi ve ona yönelmesi gibi, sâlik de gönlündeki bu ilâhî ateşi fark etmeli ve ona doğru ilerlemelidir. Bu ateş, "Cenâb-ı Hakk'a karşı olan ilâhî sevgi, aşk ateşidir." Kişinin ehli ise kendi nefsinde olan duygu ve düşünceleridir. Şeriat düzeyindeki uygulamaların neticesinde oluşan bu "ısıdan çıkan kıvılcımlar", sâlikin bu mertebede yaşadığı hâllerdir.

Ayrıca, sâlikin kendi kıyametini koparması, yani "ölmeden evvel ölmesi" gerektiği vurgulanır. Bu, kişinin bireysel varlığının ortadan kalkması, nefsini tanıması ve Rabb'ini idrâk etmesi anlamına gelir. Bu idrâk, "geniş ve yaygın mânâda Rabb'i anlamak çok zordur ancak kişi kendini birimsel varlığında tanıyıp bulabilirse onun karşılığı aynı olduğu için Rabb'ini tanımış olur" ifadesiyle açıklanır.

Sâlikin günlük hayatında dikkat etmesi gereken bir diğer husus ise, gaflet ehli ile dostluk yapmaktan kaçınmaktır. Cenâb-ı Hakk'ın ve Peygamber'in gösterdiği yolda kendi iradesiyle hareket etmeli, "bir sâat insanlar ile ünsiyet ettim bir hafta gönül hamamında temizlenemedim" diyen evliyâullahın sözünü dikkate almalıdır.

Son olarak, Mûsevîyyet mertebesi henüz aklı küll'e ulaşamamış, nefsi küll olan bir hâli temsil ettiğinden, sâlikin bu mertebede "sol ağırlıklı" bir anlayışa sahip olabileceği belirtilir. Bu durum, sembolik olarak Mûsâ (a.s.)'ın sol elini koynuna sokmasıyla açıklanır. Sâlik, hangi elin ne zaman kullanıldığını ve ne zaman aklı küll'ün faaliyete geçtiğini bilmelidir. Bu, batılıların sol ağırlıklı yaşam tarzlarının aksine, İslâm'ın "sağ akl-ı küll" hükmüyle hareket etmeyi ve her mübarek işe sağdan başlamayı öğütlemesiyle pekiştirilir.