Tasavvufta Hakîkat kavramının tanımı nedir?

Hakîkat, tasavvufî yolculuk olan seyr-i sülûkun (Seyr-i Süluk) dört temel mertebesinden üçüncüsüdür. Bu mertebeler sırasıyla şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet olarak sıralanır. Şerîat, dış kuralların bilinmesi ve uygulanması iken; tarîkat, mürşid rehberliğinde sülûka girilmesi ve virdlerle manevi bağ kurulmasıdır. Hakîkat ise, bu yolculukta Hak'ın doğrudan müşâhede edildiği ve eşyanın gerçek yüzünün açığa çıktığı bir kademedir. Bu durum, Yûsuf Sûresi'ndeki "Rabbim onu hakîkat kıldı" (Yûsuf 100) ve Vâkıa Sûresi'ndeki "bu hakk'el-yakîn'in kendisidir" (Vâkıa 95) ayetleriyle desteklenir.

Hakîkat mertebesine ulaşan sâlik, telvîn halinden temkin haline geçer. Telvîn, sülûk yolunda bulunan kişinin "renklenmesi" ve hallerinin değişken olması iken, temkin "yerleşmek, karar kılmak" anlamına gelir ve hakîkat ehlinin sıfatıdır². Hakîkat ehli, artık olayların ardındaki Hak'ın hükmünü görmeye başlar, yani eşya saydamlaşır. Şerîatın bâtını açılır; namazın huşûsu, orucun mücâhedesi ve haccın kalbî tavâfı bilfiil yaşanır. Sâlik, aklî bilgilerden ziyade kalbî hâllere göre yaşamaya başlar ve daha önce ağır gelen mücâhedeler ona zevkli gelir. Bu mertebede, sülûkünü tamamlayıp kemâl mertebesine ulaşan kişi, ilahi hakikatleri doğrudan müşâhede ettiğinden, bu konuda yazılmış kitaplara veya mürşid rehberliğine olan ihtiyacı azalır¹. Tasavvuf, kulun hakîkatinin ne olduğunu gerçeğiyle anlatan ilahi bir bilgi sistemi olarak da tanımlanır³.