TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, peygamberlerin kıssaları aracılığıyla kendi nefsindeki mertebeleri keşfetmesi üzerine kuruludur. Bu kitapta İlyas, Lokman ve Harun peygamberlerin kıssaları, sâlikin kendi iç yolculuğunda karşılaşacağı hâl ve makâmları temsil eder.

İlyas (a.s.) kıssası ve Hikmet-i İnasiyye: İlyas (a.s.) kıssası, sâlikin melekiyet ve insaniyet neş'etleri arasındaki berzah hâlini idrak etmesini sağlar. "İlyâs İdrîs (a.s.) dır ki, Nûh'dan evvel nebi idi. Allah Teâla onu mekân-ı aliyye ref etti. İmdi o eflâkın kalbinde sakin idi. O da şemsdir. Ba'dehü Baalbek karyesine ba's olundu." Bu, sâlikin hem latif (melekiyet) hem de kesif (insaniyet) yönlerini kendinde birleştirmesi gerektiğini gösterir. "İlyâs (a.s.) dahi neş'et-i melekiyye ile neş'et-i insâniyye arasında böylece berzah gibi olup, her iki tarafın ahkâmını cami' oldu." Sâlik, demirin ateşte kızarması misali, muhabbet-i ilâhiyye ile vasıflanarak latif yönünü ön plana çıkarırken, aynı zamanda nefsine ait kesif yönünü de unutmamalıdır. Bu, "kendi hayvâniyyetiyle mütehakkık olma" makâmına ulaşmakla mümkündür. Yani sâlik, kendi aklının hükmünden şehvet makâmına nüzul edip hayvan-ı mutlak olmadıkça Hikmet-i İlyasiyye'yi zevken bilemez. Bu, akl-ı mücerred mertebesinden kesâfet-i cismâniyye mertebesine inişi ve her iki mertebede de Hak'kı müşahede etmeyi ifade eder.

Lokman (a.s.) kıssası ve Hikmet-i İhsaniyye: Lokman (a.s.) kıssası, sâlikin rızk iradesine meylini ve Hak'kın her şeyde tecellisini anlamasını sağlar. "İlah, rızk irâdesine meyl ettiği vakit, kevnin ecma'ı onun gıdasıdır." Bu, sâlikin her şeyi Hak'tan bilmesi ve rızkın Hak'kın meşiyyetiyle geldiğini idrak etmesi anlamına gelir. "O'nun meşiyyeti, iradesidir. O'nun meşiyyetinden gayri meşîyyet yoktur." Sâlik, Lokman (a.s.) gibi Hak Teâlâ'yı "Latif" ve "Habîr" isimleriyle isimlendirerek, her zerrenin Hak'kın tecellisi olduğunu müşahede eder. "Muhakkak şirk, zulm-i azimdir" ayeti, sâlikin vücudda Hak'kın gayrına şerik koşmaması gerektiğini vurgular.

Harun (a.s.) kıssası ve Hikmet-i İmamiyye: Harun (a.s.) kıssası, sâlikin Hak'kı her şeyde müşahede etmesi ve ibadet edilen her ma'budu Hak için bir meclâ olarak görmesi gerektiğini öğretir. "Ârif, Hakk'i her şeyde müşahede eden, belki onu her şeyin "ayn"ı gören kimsedir." Sâlik, kalbinin Hak'kın bulunduğu tarafa meyyal olması gerektiğini anlar. "Eğer kalbde hevâ olmasa idi, hevâya ibâdet olunmaz idi." Bu, sâlikin kendi hevasından arınarak Hak'kın iradesine teslim olmasını ifade eder. Ârif-i mükemmel, ibadet edilen her şeyi Hak için bir tecelli olarak görür ve perdelilerin bu suretlerden uzak olmalarını emreder. "Latifin müşahedesi onun tecellîsi vâsıtası ile olur." Bu, sâlikin Hak'kın latif tecellilerini idrak etmesi ve böylece Hak'kı her yerde ve her şeyde görmesi anlamına gelir.

Bu kıssalar, sâlikin kendi nefsindeki mertebeleri keşfetmesi, vehim ve hayalden arınarak Hak'kın hakikatine nüfuz etmesi ve nihayetinde Hakikat-i Muhammediyye'ye ulaşması için bir yol haritası sunar. "Kendinden haberi olmayan bir birimin gerçek manadaki Hakk’tan haberi olması mümkün değildir." Bu nedenle, sâlikin kendi iç dünyasına dönerek bu peygamberlerin kıssalarında kendi mertebelerini bulması ve yaşaması esastır.