Tekvîr kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Tekvîr Sûresi, tasavvufî açıdan sâlikin mânevî yolculuğunda farklı idrak mertebelerinde nasıl tecellî ettiğini gösterir. Bu mertebeler, Cenâb-ı Hakk'ın hakîkatini, âlemlerin hakîkatini ve insanın hakîkatini idrak etme süreçleridir.

Ef'âl Mertebesi: Bu mertebede, sûrenin âyetleri zâhirî anlamlarıyla okunur ve tefekkür edilmez. Kelam ehli, âyetleri sadece okuyup geçer. Bu, şeriat mertebesi itibarıyla Kûr'ân-ı Azîmü'ş-şân'ın genele açılan kısmıdır. Kişinin birimsel kimliği esastır ve günah-sevap hükümleri kul-mâbud anlayışı içinde ikilik üzerine kuruludur. "Kim dilerse Rabbine bir yol ittihaz eder" hükmü bu mertebede geçerlidir ve dileme kula aittir.

Esmâ Mertebesi: Bu aşamada, tefekkür tam olarak hakkıyla oluşmamış olsa da, bir önceki mertebeye göre duygusallık ve iyi niyetli bir duruş vardır. Âyetin neticesi düşünülmeden kabul edilir. Esmâ mertebesine ulaşan kişinin artık birimsel bir kimliği kalmamıştır, tabiat zindanından kurtulmuştur. Bu mertebede "sen" yoktur ve "isteyemezsin" denilir; dilek Cenâb-ı Hakk'tan gelir. Esmâ mertebesine ulaşanlar ebrâr zümresindendir.

Sıfât Mertebesi: Bu mertebede, âyetin içinde geçen "minkum" (sizden) ifadesi izâfi hale gelir. Görünen varlıklar beşerî anlamda "sizler" değildir; onlar birer zuhur mahâllidir ve kendilerine ait varlıkları yoktur. Bu idrak, kişinin kendi varlığının Hakk'ın tecellîsi olduğunu anlamasıyla gerçekleşir.

Zât Mertebesi: Bu en yüksek mertebede, Cenâb-ı Hakk kendini kendisine muhatap alarak hitap eder. Kişi, kendi vicdanında ve hakîkatinde gerçek kimliğini bulduğunda, Hakk'ın ta kendisi olduğunu idrak eder. Bu durumda kişinin dileyeceği bir şey yoktur, Hakk onun namına diler. Bu mertebede "bireyler" (siz) kalkmış, sadece "ene" (ben) kalmıştır ve dileyen kendi kendinde kendi dileğini ortaya çıkaran kendisidir. Bu, bâtınî mânâda dahi ikiliğin kalktığı, sadece "Alîm ve Hakîm" isimlerinin hakîkatleriyle yaşanan bir idrak ve anlayıştır.

Bu mertebeler arası geçiş, akl-ı cüz'ün akl-ı küll'e dönüşmesiyle, nefsin hevasından, zan ve hayalden soyunarak saf bir gönülle Kûr'ân'ın hakîkatlerine ulaşmakla mümkündür. Zikir ve fikir ile yapılan ameliyatlar, gönül ufkunu genişleterek "mübîn-açık" bir ufuk sağlar ve kişinin Cibrîl-i hakîkatleri idrak etmesine vesile olur. Peygamber Efendimiz'in mi'rac gecesi aldığı ilim torbaları misali, Tekvîr Sûresi'nin hakîkatleri de ehillerine açılan ve ancak derin bir müşahede ile idrak edilebilen ilimlerdendir.