Tekvîr Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, bu eserde mertebeler üzerinden açıklanır. Seyr-i sülûk yolunda ilerleyen her dervişin dört temel ameliyatı gerçekleştirmesi gereklidir: Ef'âl, Esmâ, Sıfât ve Zât mertebeleri için yapılan ameliyatlar. Bu ameliyatlar, zikir ve fikir ile tahakkuk eder. Yalnızca zikir veya yalnızca fikir yeterli değildir; zikir fikri açar. Zikrin amacı, zikredilen sözün kişide açılması ve nefes yoluyla nefsânî gazların vücuttan atılmasıdır. Bu sayede ciğerler tam kapasite çalışır, kan akışkan hale gelir, akıl kapasitesi artar, sinir sistemi dengelenir ve gönül sıkışıklıkları azalır. Gönlün ufku genişleyerek "mübîn-açık" bir ufuk haline gelir. Kişi, gönlünü varlık muhabbetlerinden ne kadar temizlerse, görüş kabiliyeti o kadar gelişir ve Cibrîl-i hakîkatleri idrak etmeye başlar.

Ef'âl mertebesinde, kul ve mâbud anlayışı içerisinde ikilik üzerine kurulu bir sistem vardır. Bu mertebede bireysel varlıklar mükelleftir. Ancak Esmâ mertebesine ulaşan kişinin bireysel kimliği kalmaz, tabiat zindanından kurtulur ve oranın hükümleri geçerli olmaz. Bu makâmda, dileme Hakk'a aittir. Esmâ mertebesine ulaşanlar ebrâr zümresindendir. Eğer kişi Ef'âl mertebesinde yaşarsa her şeyi kendine bağlar.

Nefslerin eşleştiği an (Tekvîr Sûresi, 81/7), kişinin bireysel nefsi ile ilâhî nefsin birleştiği andır. Bu idrak, sülûk yolunda kişinin kendi varlığında kıyâmet hakîkatini ortaya çıkardığı zaman gerçekleşir. Bireysel varlığının Hakk'a ait olduğunu anladığında, beşerî nefsin kıyameti kopar ve nefs, nefs-i sâfiye olarak gerçek haline ulaşır.

Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna sorulması (Tekvîr Sûresi, 81/8-9) âyetleri bâtınî olarak, sülûk yolundaki dervişe nefsi külden gelen ilimlerin ihmal edilmemesi gerektiğini ifade eder. Eğer bu bilgiler hükümsüz bırakılırsa, cahiliye halleri yaşanır. Nefsi külden gelen bilgilerin şeytanî veya vehmî olabileceği için iyi ayırt edilmesi önemlidir. Bu bilgilerin geliştirilerek üretken hale getirilmesi, yani "doğurgan" olması, kişilerin akıl ve nefsi küllî bilgilerini birleştirerek üretken olmalarını sağlar. Bu irfânî dersler, sâlikin kendi varlığını, Hak ile olan ilişkisini ve manevî gelişimini derinlemesine anlamasına yardımcı olur.