Yehova kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Tasavvuf muhakkikleri, "Yehova" gibi kavramları değerlendirirken, kelimelerin ifade ettiği manaların hakikatini ve hangi mertebeyi anlattığını derinlemesine incelerler. Terzi Baba'nın yaklaşımına göre, "Yehova geç öfkelenir" gibi ifadeler, ilahî varlığa yaraşır değildir; zira bu tür beşerî oluşumlar, Allah'ın zâtına atfedilemez. Allah, zâtı itibarıyla öfkelenmez ve merhamet dahi etmez; bu tür sıfatlar, O'nun tecellîleri ve programı çerçevesinde, beşerî idrakimize göre anlam kazanır. Bu ifadeler, yaklaşık 3500 yıl önce, o günün insanının anlayışına hitaben kullanılmış benzetmelerdir. Akl-ı cüz ile bu benzetmelerde kalınması, Allah'ın gerçek hakikatine ulaşmayı engeller. Sonsuz bir varlığı, mümkün olduğu kadar sonsuz bir akılla idrak etmek esastır.

Tasavvufî mertebeler açısından bakıldığında, "Yehova" kavramının işlendiği mertebe, özellikle Rahmâniyyet mertebesi ile ilişkilendirilir. Bu mertebe, "Bismillahirrahmânirrahîm" ifadesinin işaret ettiği yer olup, isimlerin ve sıfatların gerçek yüzleriyle, henüz mana âleminde, madde âlemine inmeden meydana gelişini ifade eder. Îsâ a.s.'ın makamı olan ruh mertebesi de Rahmâniyyet mertebesi olarak belirtilir. Bu mertebenin üzerindeki yerlerden, henüz bu seviyede olanlar için pek haber olmaz, çünkü çıkış yeri Rahmâniyyet mertebesidir. Îsâ a.s.'ın şahsi hakikati ve anahtarlığı, Allah'ın sadece ötelerde aranan bir varlık olmadığını, aynı zamanda varlıkta, yani insanda da mevcut olduğunu anlatmasındadır. Bu, Âdem a.s.'ın hilkatiyle başlayan Cenâb-ı Hakk'ın insanlardaki zuhurunun, Îsâ a.s.'da ruh mertebesi itibarıyla ortaya çıkmasının anahtarıdır.

Şeriat, tarikat, hakikat ve marifet mertebeleri bu idrakin aşamalarını oluşturur. Şeriat, dini sadece zahirî bir şekilde yaşamaktır. Tarikat mertebesinde, araştırmalar neticesinde duygular ve muhabbet meydana gelir; ancak bu mertebede bireysel benlik mevcut olduğundan, bakış açısı tenzihidir ve "yaratma" kelimesi geçerlidir. Hakikat mertebesine yükselen kişi, kendi varlığındaki zuhurun Hakk'tan başka bir şey olmadığını anlar ve bu, Îsevîyyet mertebesi olarak adlandırılır. Burada "yaratma" düşüncesi biter, zuhur ve tecellî söz konusu olur. Marifet mertebesi ise, Cenâb-ı Hakk'ın geniş âlemdeki hakikatinin idrak edilmesidir. "Men arefe nefsehu fekad arefe rabbehu" (Nefsini bilen Rabbini bilir) hükmü gereğince, nefsine arif olan kişi, Rabbini de tanır ve ancak o zaman melekûtun ne olduğunu idrak edebilir. Dolayısıyla "Yehova" kavramı, bu mertebeler silsilesinde, özellikle Rahmâniyyet ve hakikat mertebelerinde, beşerî idrakin ilahî hakikate ulaşma çabasının bir ifadesi olarak ele alınır.