Yûsuf 53 ayeti Terzibaba çizgisinde nasıl şerh edilir?

Yûsuf Sûresi'nin 53. âyeti, tasavvufî sülûkun önemli bir aşaması olan nefsin tezkiye edilme sürecine ışık tutar. Bu âyet, Hz. Yûsuf'un dilinden "Ve ben, nefsimi ibra edemem (temize çıkaramam)" ifadesiyle, nefsin kendi başına kemâle eremeyeceğini, daima kusurlu ve eksik kalacağını beyan eder¹·². Terzibaba çizgisinde bu durum, sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması, yani nefsin kendi başına bir güç ve irade sahibi olduğu vehminden arınması anlamına gelir.

Bu idrâk, halîfelik kavramının Terzibaba'daki şerhiyle doğrudan ilişkilidir. Halîfelik, insanın Hak'tan aldığı emâneti taşıma vasfıdır ve Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" âyeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de tecellî ettiğini bildirir. Ancak bu halîfelik, nefsin kendi başına müstakil bir vücud iddiâ etmesiyle değil, Halîk'ın zuhûruna ayna olmasıyla mümkündür. Yûsuf 53, nefsin bu ayna olma vasfını engelleyen "benlik" perdesini kaldırmanın gerekliliğini ortaya koyar.

Terzibaba'ya göre halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hakk'a teslim etmesi ve Hakk'tan başka kimse olmadığını ayân etmesidir. Yûsuf 53'teki nefsin ibra edilemezliği, bu teslimiyetin başlangıç noktasıdır. Nefsin acziyetini ve kusurlarını kabul etmek, ilâhî rahmetin tecellîsine mahal olmanın ilk adımıdır. Bu hâl, sülûkun "hâlin başlaması (zuhûr)" ve "yerleşmesi (rusûh)" süreçleriyle de bağlantılıdır. Nefsin bu hakikati idrâk etmesi, kalpte bir cezbe, bir nûr, bir inkişâf olarak zuhûr edebilir. Bu idrâk, aynı zamanda Âdem (a.s.)'ın evlâdına vasiyet ettiği "bütün işlerde nefsinize muhâlefet edin" prensibiyle de örtüşür³.