Zikir nedir?

Zikir, Arapça "zikir" (ذكر) kökünden gelmekte olup "anmak, hatırlamak, söylemek" anlamlarını taşır¹. Kur'ân'ın kendisine "ez-Zikir" denilmesi, zikrullahın ibadetin özü sayılmasından kaynaklanır¹. Zikir, farklı kaynaklarda çeşitli şekillerde tarif ve tasnif edilir; farz, fazilet, kurbiyet, temizlik ve hakikat olan zikirden bahsedildiği gibi, zikirde zikir, şükürde zikir ve gaflet halinde zikirden de söz edilir⁵·⁶.

Zikrin mertebeleri ve türleri bulunmaktadır. Bunlar arasında dil ile yapılan zikr-i lisânî (tesbih, tehlil, tekbir, salavat), kalp ile yapılan zikr-i kalbî (sessiz anış), gizli ve iç derinlikte yapılan zikr-i sırrî / hafî, ruh ile yapılan zikr-i rûhî (kelimesiz hâl) ve Nakşî latâiflerine göre en ince ve gizli mertebeler olan zikr-i hafâ / ahfâ yer alır¹. Ayrıca, sesli yapılan cehrî zikir (Kâdirî/Rifâî) ve sessiz yapılan hafî zikir (Nakşî) usulleri de mevcuttur¹.

Zikrin iki temel yönü vardır: Birincisi, belirli veya belirsiz sayılarda bir esmâ-i ilâhiyeyi veya duayı tekrar etmektir⁷. Bu tür zikirler, kişinin kitaplardan veya çevresinden aldığı tavsiyelerle kendi başına çektiği zikirler olup, şeriat mertebesinin zikri olarak kabul edilir ve kişiye az da olsa huzur sağlar⁷. İkincisi ise, kişinin kendisinde mevcut olan ilâhî hakikatleri düşünerek varlığını idrak etmesi, yani hatırlama ve şuurlanma yönüdür⁴. Bu fikirsel zikirde sayısal bir tekrar değil, şuur esastır⁴. Gerçek zikir, bu hakikatleri idrak edip kişinin bâtınından zâhirine çıkarmak ve bu esmâlar ile hayatını sürdürmek üzere yapılan çalışmalardır⁸. Bu anlayışı ifade etmek için "Zikir ona denir ki fikri aça" denilmiştir ve bu sistem zikir çalışması ancak kâmil bir ârif nezaretinde gerçekleşebilir⁸. Zikir halkaları, Allah'ı anmak ve zikretmekten murat edilen meclislerdir ve daha dünyada iken cennet bahçelerinde gezmenin ve ilahi zevkin kapısını aralamaktadır⁹.