Zuhruf Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, "şaşımadan yollar kılınması" prensibiyle başlar. Bu, hayal ve vehim kuvvetlerinin yol kesici etkilerinden korunarak, irfân ehli bir Ârifin elini tutmak ve onun rehberliğinde Hakikat-i Muhammediyye'ye ulaşmak anlamına gelir. Bu yolculukta sâlik, istidatlı ve samimi ise Hakk'a ulaşır. Bu, Sırât-ı Mustakîm ve Sırâtullah yollarından geçerek "hadi" üzere hidayete ermektir. Sırât-ı Mustakîm, doğru hareket ederek hayatı bu sistem içerisinde geçirmek ve isrâ mertebesidir; Sırâtullah ise mârifetullah bilgileriyle mi'raca çıkmaktır.

İrfânî derslerin temelinde, kişinin kendi varlığını ve nefsini idrak etmesi yatar. "Küllü nefsin zaikatul mevt" (Her nefis ölümü tadacaktır) hakikati, kişinin nefsinin ölümünü tatmasının kendi kıyameti olduğunu gösterir. Bu idrak, ölmeden önce gerçekleşirse, kişi Hakk'a uçacak bir beden elbisesiyle kalır ve bu da onun büyük kıyameti olur. Eğer bu idrak ansızın gelirse, hayal içinde hayalden yine hayali olan ahiret hayatına geçilmiş olur.

İseviyet mertebesine ulaşan sâlik, hikmet ile bazı şeyleri açıklamaya gelir. Bu hikmet, ilmi ledün bilgisidir ve eşyayı yerli yerine koyarak onun hakikatini, ismini anlamaya ve açıklamaya yarar. Bu mertebede kişi, kendi varlığında "bilhikmeti veli-ubeyyine" diyerek, ilmi ledün bilgisiyle eşyanın hakikatini kavramaya başlar. Rububiyet hakikati ise her fiilin (Esmâ'ül Hüsnâ) Allah'ın güzel isimlerinden birinin zuhur yeri olduğunun kavranması ve fiilleri meydana getiren isimlerde görüp Allah'ın güzel isimlerini birlemesidir. Bu mertebede, Musa (a.s.)'a verilen Nûr ve Rububiyet mertebesi levhalarının hakikatleri İsa (a.s.) tarafından açıklanmıştır.

İrfânî dersler, aynı zamanda Allah'a karşı gelmekten sakınmayı da içerir. Bu sakınma, şeriat mertebesinde günahlardan sakınmak, tarikat mertebesinde ilâhî muhabbete geri kalmaktan sakınmak, hakikat mertebesinde Hakk'ın gafletinde olmaktan sakınmak ve mârifet mertebesinde Hakk ile olmaktan bir an olsun geri kalmaktan sakınmaktır. Nefsi emmare, hayal ve vehim kuvvetlerinden sakınmayanlar, "izin günü"nde birbirine düşman olurlar. Bu, "Bugün mülk kimindir? Vâhid ve Kahhar olan Allah'ındır" ayetinin enfüsî tahakkukudur; yani kişinin kendi varlığında hayali ve vehmi var zannettiği varlığını ortadan kaldırması gerekir.

Sonuç olarak, sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, Hakk'a ulaşma yolunda sürekli bir arayış ve idrak içinde olmayı, nefsin karanlığından, bedenin ve dünyanın kutrundan anlayış olarak çıkmayı ve ölmeden önce dirilmeyi hedefler. Bu süreçte irfân ehli Ârifin rehberliği ve ilâhî hikmetin idraki vazgeçilmezdir.