Şeyh Mahmud Şebüsteri

Şeyh Mahmud Şebüsteri, on dördüncü yüzyılın başlarında yaşamış, tasavvuf dünyasına Vahdet-i Vücûd hakikatlerini şairane bir dille sunmuş büyük bir sûfî ve şâirdir. Özellikle Gülşen-i Râz (Gül Bahçesi'nin Sırrı) adlı eseriyle tanınır ve bu eser, İrfan geleneğinde önemli bir mihenk taşı kabul edilir. Terzibaba geleneğinde de Şebüsteri Hazretleri, Vahdet-i Vücûd anlayışının derinliklerini açan, âlemi Hakk'ın tecellî aynası olarak gören bir mürşid olarak sıkça zikredilir. Kütüphanemizdeki birçok eserde, onun hikmetli sözleri ve Gülşen-i Râz şerhleri aracılığıyla bu irfanî mirasın izini sürmek mümkündür.

Hayatı ve Dönemi

Şeyh Mahmud Şebüsteri'nin hayatına dair elimizdeki bilgiler sınırlıdır. Ancak kendisinin, tasavvufun altın çağlarından sayılan, İbn Arabî'nin doktriner mirasının geniş coğrafyalara yayıldığı bir dönemde yaşadığı bilinmektedir. İran'ın Şebüster kasabasında dünyaya gelen Şeyh, genç yaşta tasavvuf yoluna girmiş, devrinin büyük âlimlerinden ve mürşidlerinden istifade etmiştir. Yaşadığı dönem, tasavvufî düşüncenin derinleştiği ve şairane ifadelerle halka ulaştırıldığı bir zaman dilimidir.

Öğretisi ve Eserleri

Şeyh Mahmud Şebüsteri'nin en bilinen eseri, hiç şüphesiz Gülşen-i Râz'dır. Bu eser, tasavvufî sorulara nazım şeklinde verilen cevaplardan oluşur ve Vahdet-i Vücûd doktrinini anlaşılır bir dille izah eder. Şebüsteri, bu eserde Hakk ile halk, birlik ile çokluk arasındaki incelikli ilişkiyi, tecellî ve zuhûr mertebelerini şiirsel bir üslupla açıklar. Eser, tasavvuf ehli arasında büyük kabul görmüş ve üzerine birçok şerh yazılmıştır. Terzibaba'nın da Gülşen-i Râz üzerine şerhler kaleme alması, eserin irfanî geleneğimizdeki yerini pekiştirmektedir.

Terzibaba Geleneğinde Şeyh Mahmud Şebüsteri

Terzibaba geleneğinde Şeyh Mahmud Şebüsteri, özellikle Vahdet-i Vücûd anlayışının, yani Hakk'ın birliğinin ve her şeyde zuhûrunun mücessem bir temsilcisi olarak anılır. Onun âlemi bir ayna olarak görme telakkisi, Terzibaba'nın öğretisinde merkezi bir yer tutar. Şebüsteri'nin şu hikmetli beyti, bu yaklaşımı çok güzel özetler:

"Cihanı baştan başa bir âyîne ve her bir zerrede yüz güneşi tâbân bil!"

Bu beyit, âlemin bütünüyle Cenâb-ı Hakk'ın isimlerinin ve sıfatlarının ayrıntılı olarak göründüğü bir ayna olduğunu ifade eder. Terzibaba, bu sözü açıklarken, "her zerrede yüz tane ışıklı parlak güneş gör diyor. Her zerrede yüz tane parlak güneş demesi her zerrede bütün esma-i ilahiyenin suretleri ilmi zuhurdadır ama kevn olarak müsait değildir" buyurur. Bu, her zerrenin, Hakk'ın ilahi isimlerinin suretlerinin ilmî olarak zuhûr ettiği bir mahalli olduğunu, ancak bu zuhûrun fiziksel olarak tam manasıyla tezahür edemediğini anlatır. Bu, kesret içinde vahdeti idrak etme makamına işaret eder.

Şebüsteri'nin bir başka ifadesi, Terzibaba tarafından Feth Sûresi şerhinde ele alınır:

"Bu hal bir bakıma “Mahmut Şebüsterî”nin dediği gibi, (kapkaranlık gece içinde, apaydınlık gündüz, apay-dınlık günün içinde kapkaranlık gece.) Âyet-i Kerîme’ye beşeriyyet yönünden baktığı-mızda da, zâhiren yaşadığımız yirmi dört saatlik bir günün gecesi ve gündüzü olarak tesbihatlarımızı her birey olarak, bulunduğumuz idrak ve anlayış mertebele-rinden yapmış oluruz."

Bu ifade, zıtların birliğini, yani cem makamını anlatır. Gece ve gündüzün birbirine karışması, âlemdeki zıtlıkların aslında Hakk'ın tek bir varlığının farklı tecellîleri olduğunu gösterir. Bu, tenzih ile teşbihin birleştiği, zahir ile bâtının iç içe geçtiği bir idrak seviyesidir. İnsân-ı Kâmil, bu iki zıt hâlin aslında "bir"in "iki" değişik hâli olduğunu ve ikisine birden "gün" denildiğini izah eder. Bu da, Hakk'ın her şeyde hazır ve nazır olduğunu, yevm kavramının Hakk'tan başka bir şey olmadığını anlatır.

Terzibaba, Şebüsteri'nin bu hikmetli sözlerini, Vahdet-i Vücûd hakikatini, yani varlığın tekliğini ve tüm âlemin Hakk'ın bir tecellîsi olduğunu açıklamak için kullanır. Şebüsteri'nin Gülşen-i Râz'ı, bu anlamda tasavvuf yolcusuna derin bir irfan penceresi açar.

Kavramlar Ağında Şeyh Mahmud Şebüsteri

Şeyh Mahmud Şebüsteri, tasavvufî düşünce sisteminde birçok temel kavramla yakından ilişkilidir:

• Gülşen-i Raz: Şebüsteri'nin şaheseri olan bu kitap, tasavvufun en önemli mesnevilerinden biridir. Vahdet-i Vücûd hakikatlerini soru-cevap şeklinde, şiirsel bir dille açıklayan bu eser, Terzibaba geleneğinde de üzerinde durulan ve şerh edilen bir metindir.
• Vahdet-i Vücûd: Şebüsteri'nin tüm öğretisinin temelini oluşturan bu ilke, varlığın tekliği ve Hakk'ın her şeyde zuhûru anlayışıdır. Şebüsteri, âlemi Hakk'ın bir aynası olarak görerek bu birliği vurgular.
• Muhyiddin İbn Arabi: Vahdet-i Vücûd doktrininin en büyük temsilcisi olan İbn Arabî, Şebüsteri'nin düşüncesini derinden etkilemiştir. Şebüsteri, İbn Arabî'nin irfanî mirasından beslenerek kendi özgün ifadesini bulmuştur.
• Tecelli: Hakk'ın isim ve sıfatlarının âlemde ve varlıklarda görünür hâle gelmesi anlamına gelir. Şebüsteri'nin "cihanı bir âyîne bil" sözü, her şeyin Hakk'ın bir tecellîsi olduğunu anlatır.
• Kesret: Çokluk, çeşitlilik anlamına gelir. Şebüsteri, kesret içindeki vahdeti görmeyi, yani görünürdeki çokluğun ardında yatan birliği idrak etmeyi öğretir. Gece ve gündüz örneği, kesrette vahdetin nasıl müşahede edilebileceğine bir örnektir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Şeyh Mahmud Şebüsteri ve eserleri, Sen Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi'nde önemli bir yer tutar. Başta Terzibaba Hazretleri'nin Gülşen-i Râz üzerine kaleme aldığı şerhler olmak üzere, pek çok eserde onun hikmetli sözlerine rastlamak mümkündür:

• Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Şebüsteri'nin ana eseri olan Gülşen-i Râz'ın Terzibaba tarafından yapılan şerhinin ilk cildi, onun öğretisini anlamak için temel bir kaynaktır.
• Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Şerhin devamı niteliğindeki bu cilt, Şebüsteri'nin derinlikli düşüncelerini Terzibaba'nın bakış açısıyla aydınlatır.
• TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları — Terzibaba - Necdet Ardıç: Bu eserde, Şebüsteri'nin "Cihanı baştan başa bir âyîne bil!" sözüne yapılan atıf, onun Vahdet-i Vücûd anlayışının Terzibaba tarafından nasıl yorumlandığını gösterir.
• Kelime-i Süleymâniyye — Muhyiddin İbnü'l-Arabi: İbn Arabî'nin bu eserinde de Şebüsteri'nin aynı beyitine yer verilmesi, iki büyük sûfînin düşünce akrabalığını gözler önüne serer.
• Feth Sûresi — Terzibaba - Necdet Ardıç: Bu şerhte, Şebüsteri'nin gece ve gündüz metaforu üzerinden zıtların birliği anlayışı, Kur'ânî bir bağlamda ele alınır ve Terzibaba'nın bu konudaki yorumları sunulur.
• Zekât ve İnfâk — Terzibaba - Necdet Ardıç: Bu eserde de Şebüsteri'nin zıtların birliği üzerine sözlerine atıf yapılarak, Vahdet-i Vücûd hakikatinin farklı veçheleri açıklanır.
• Kelime-i Muhammediyye — Muhyiddin İbnü'l-Arabi: Bu eserde Gülşen-i Râz'a yapılan referans, İbn Arabî ve Şebüsteri arasındaki doktriner bağlantıyı güçlendirir.

Değerlendirme

Şeyh Mahmud Şebüsteri, Gülşen-i Râz ile irfan yolunun sırlarını nazik bir dille açığa vuran, Vahdet-i Vücûd bahçesinin nadide güllerinden biridir. Terzibaba geleneğinde de onun sözleri, âlemin bir ayna olduğu ve her zerrenin Hakk'ın tecellîsine mazhar olduğu hakikatini anlamak için birer anahtar görevi görür. Onun öğretisi, zahir ile bâtın, çokluk ile birlik arasındaki perdenin aralanmasına vesile olarak, sâliklere idraklerini genişletme ve Hakk'ı her şeyde müşahede etme yolunda rehberlik etmeye devam etmektedir. Okuyucularımızı, Şebüsteri'nin eserlerini ve özellikle Terzibaba'nın Gülşen-i Râz şerhlerini inceleyerek bu derin irfan pınarına dalmaya davet ediyoruz.