Klasik esmâ sırasında 23. isim
Not: Hâfıd (الخافض, alçaltan), klasik esmâ listesinde 23. sıradadır; Terzibaba'nın listesinde yer almaz — orada bu sırada “Hâfız” (الحافظ, koruyan) bulunur ve ayrı bir isimdir. Tura'nın Esmâü'l-Hüsnâ'sında bu bölümün başlığı “EL-HÂFIZ” yazılmıştır; anlamı (kâfirleri alçaltan) el-Hâfıd'a aittir. el-Hâfız maddesi →
Alçaltan, Dereceleri Düşüren
Mânâ. el-Hâfıd, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "aşağıya indiren, alçaltan, değerini azaltan" demektir. Bu isim, Allah'ın kâinattaki mutlak adalet ve kudretinin bir tecellisi olarak, hak etmeyenleri veya ilâhî emirlere karşı gelenleri manevî ve bazen de maddî mertebelerden indirmesini ifade eder. Esmâ-i hüsnâ yorumcuları, bu ismi genellikle zıddı olan "er-Râfi'" (yükselten) ile birlikte ele alarak, "zorbaları, zalimleri ve kibirlenenleri alçaltan; buna karşılık dostlarını ve mütevazı kullarını yücelten" şeklinde tanımlar. Kıyametin niteliklerinden bahsedilirken kullanılan "alçaltıcı ve yükseltici" (hâfıda, râfia) (Vâkıa 56/3) ifadesi, bu ismin tecellisinin âhiretteki en büyük yansımasıdır. Bu ayet, kıyametin, dünyada kendini haksızca yüceltenleri cehenneme düşüreceğini, Allah'a itaat eden müminleri ise cennete yükselteceğini anlatır. Dolayısıyla alçaltma (hafd) ve yükseltme (ref') fiillerinin gerçek fâili Allah'tır.
Etimoloji. İsim, Arapça "aşağıya indirmek, alçaltmak, değerini azaltmak" anlamındaki hafd (خفض) masdarından türemiştir.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Hâfıd. el-Hâfıd ismi, bu şekliyle Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a doğrudan nispet edilmez. Ancak Tirmizî ve İbn Mâce gibi âlimlerin derlediği esmâ-i hüsnâ listelerinde yer alır. Kur'an'da "hafd" kavramı ise dört ayette geçer. Bunlardan üçü mecâzî olarak "tevazu ve merhamet kanatlarını germek/indirmek" anlamında kullanılır (Hicr 15/88; Şuarâ 26/215; İsrâ 17/24). Kavramın doğrudan ilâhî fiille ilişkili olduğu yer ise Vâkıa sûresinin 3. ayetidir. Burada kıyamet olayının, inkârcıları alçaltan (hâfıda) ve inananları yücelten (râfia) bir özelliğe sahip olduğu belirtilir. Müfessirler, bu alçaltma ve yüceltme fiilinin hakiki fâilinin Allah olduğu konusunda birleşir.
Anlamca yakın isimler. Dâr (zarar veren), Kābız (sıkan, daraltan), Müzil (zillet veren, alçaltan).
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Hâfıd ismi, Allah'ın fiilî sıfatlarından olup genellikle zıt anlamlısı olan er-Râfi' ismiyle birlikte anılır. Bu iki ismin beraber zikredilmesi, ilâhî fiillerdeki dengeyi ve hikmeti anlamak için önemlidir. Allah, mutlak adaletiyle kimilerini alçaltır, lütfuyla da kimilerini yüceltir. Hadis-i şerifte belirtildiği üzere, rızık terazisi Allah'ın elindedir; dilediğini alçaltır (hafd), dilediğini yükseltir (ref'). Bu alçaltma ve yükseltme sadece maddî değil, aynı zamanda manevîdir: Allah, hakkı bâtıla üstün kılar, peygamberleri ve âlimleri diğer insanlardan mertebece yüceltir, kibirlenen zorbaları ise zillete düşürür. Bu ismi idrak eden mümin, dünyevî makam ve zenginliğin geçici olduğunu, asıl alçalışın Allah'a isyan ve kibir, asıl yükselişin ise O'na itaat ve tevazu olduğunu anlar. Kendi acziyetini ve Allah'ın mutlak kudretini kavrayarak kibre kapılmaktan sakınır ve her durumda O'nun adaletine sığınır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Hâfıd" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 141 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-HÂFIZ
Kafirleri alçaltan, mü’minleri de rızıkların azaltmak ve çoğaltmak suretiyle terbiye eden. "Kafir" ise "örten" demektir. Bunlar neyi örterler? Hakkı örterler, her yaptıkları işi "ben yaptım" derler, "tabiat yaptı" derler. Tabiatı ve kendisini yaratanı, kanunları tanzim edeni örterler. İşte bu küfürdür. Hele insan hakkında yaratmak tabiri cehaletin tâ kendisidir. Karşısındakilerde heyecan uyandırmak için söylenilen bu söz gönülleri titretir; niçin mi? Yaratmak gibi Cenâb-ı Allah'a ait bir sıfâtı aciz bir kula izafe ettiği için arifler de titrer, melekler de. Cahiller bile titrerler. İman sahibi herkes titrer.
Bazen mitinglerde, "damarlardaki kanda mevcuttur" derler. Evet biliriz damarlarda milyonlarca hücre vardır. Ak olsun, al olsun, bunlar hayatın sûretteki ifadesidir. Kansız adam yaşamaz, hastadır, fakat kanda idrak yoktur. Ona hareketi kalp getirir. Kalbi harekete gönül getirir. Gönlü harekete ya daha derinlerden gelen ilhamlar veya başkasının ilhamlarının harfe, şekle, sese bürünmüş kelimeleri getirir. Ma’nâ incisi onlardır. Tılsım onlardadır. Askerler harpte "Allah Allah" derler, ölümden korkmazlar gözleri döner, kanları kaynar, ölümü küçük görür, ölmeye koşarlar. İstediğini de Cenâb-ı Hakk yaşatır, öldürmez ve kendi ismiyle başladığı işinde İslâm arzusuna zafer verir.
"Tanrı," diye koşarsınız. Her işte mağlup olursunuz. Zafer, Allah'ın yardımıyladır. Çok temenni ederim ki bundan sonra tecrübe etmezler.
Hazreti Allah'ın birliğine, hazreti Muhammed'in peygamberimiz olduğuna, diğer peygamberlere, kitaplarına, meleklerine, kader, hayır ve şerrin Cenâb-ı Allah'tan olduğuna inanan kimseler mü'min demektir. Sen, ben, milyonlar inanmış ne çıkar, vallahiî azim hiçbir şey çıkmaz. Cenab-ı Hakk'ın bizim imanımıza, ibadetimize, orucumuza, hiçbir şeyimize ihtiyacı yok. Bunların hepsi bizim iyiliğimiz içindir. Kainat tasdik etmiş ne olur? Kainat kafir olmuş ne çıkar? Hiç. Yukarıda bir yemin ettim, şimdi de onu izah edeyim sırası gelmişken.
"Vallahi" deki (vav) Velâyet makamının kemalâtından mahrumiyeti istemektir.
"Billahi" deki (be) ubudiyyet ve rububiyyetten istifade etmekte olduğu kemâlattan mahrumiyeti istemektir ve Allah ile olmayı istememek demektir.
"Tallahi" deki (te) Müntehây-ı ilm-i resûl olan teshîk-i risâlet ve unsurinin kendisine bahşedeceği kemâlattan mahrum olmayı istemektir.
Yemin ederken terazinin bir kefesine bu yazdıklarımızı koyunuz. Diğer tarafa da yemin etmeyi icap ettiren sebebi koyunuz. Bir taraftaki azamet diğer taraftaki ehemmiyetsizliğin derecesi hemen dikkat nazarınıza çarpar. Onun için en kısa tavsiyem, yeminden kaçınmaktır. Hükümetimizin bugünkü yemininde namus ve şeref mevzu bahistir. Fakat insanlık şerefini ve namusunu bir cibinlik telakki ederek yırtmaktan çekinmeyen laubali şahıslar maalesef zamanımızda çoğalmaktadır.
"Müminin kalbi rahmanın iki parmağı arasındadır. İstediği yere çevirir" diye bir büyük hakikat vardır. Size konuşmaya gelen bir misafirinizi, kah bildiğiniz kabahatlarini yüzüne vururak kâh yüzüne vurmadan dinî bakımdan Cehennem korkularıyla onu neşeden kedere, hayattan ölüme, sevinçten ye'se Cemâl'den Cemâl'e götürür, harap edersiniz, inkıbaza getirirsiniz veya bir iyiliğini izah ederek ve büyütürek onu genişletir, havalarda, cennette uçurursunuz. Cenâb-ı Allah da böyledir. Azgın kullarını sıkar. Mümin kullarını ferahlatır. Mü'min kullarını sıkmaz mı? Sıkar; sabrını tecrübe etmek için, mükafatlandırmak için, sadakat derecesini yoklamak için sıkar. Yoklanmaya yüzümüz yok zaten. Kendisi de bilir. Bizlere göstermek ister de ondan.
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mevlânâ, Hâfıd (alçaltan) ismini her zaman karşıtı olan Râfi' (yükselten) ile bir çift olarak işler. Konuk'un şerhinde bu iki isim, âlemde işlerin görünmesini sağlayan ilâhî işleyişin iki yüzü olarak görünür.
Hâfıd ile Râfi' olmasa âlemde hiçbir iş zâhir olmaz. Şerhin asıl teması, alçaltma ile yükseltmenin birlikte âlemi döndürmesidir. Cilt 11 bunu açıkça koyar:
"Hâfıd, alçak edici ve Râfi' yükseltici demektir, ikisi de esmâ-i ilâhiyyedendir. Ya'ni, bu fâil-i mutlak olan Hak Teâlâ hazretleri alçaltıcı ve yükselticidir. Bu iki ismin fa'âliyeti olmasa bu âlem-i sûrette hiçbir iş zâhir olmaz." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 11)
Demek alçaltan da yükselten de tek fâil olan Hak'tır. Şerh bunu görünen bir misalle bağlar: arzın alçaltılmasını ve göğün yükseltilmesini gör; bu ikisi olmadan âlemin devranı kurulmaz. Yeryüzü aşağıda, gök yukarıda durur; bu düzen, Hâfıd ile Râfi' isimlerinin birlikte işlemesindendir. İki zıt isim birbirini tamamlar; biri olmadan öteki görünmez.
İbn Arabî, Hâfıd ismini zıt isimler düzeni içinde okur: Hâfıd celâlî (kahır yüzlü) bir isimdir, karşılığı olan Râfi' ise daha geniş ve daha kâmildir; kul, dar olan isimden geniş olana çağrılır.
Hâfıd celâlî ve dardır; kul karşıtı olan geniş isme çağrılır. Kelime-i Nûhiyye şerhi, mazhar olunan ismin kulu nasıl sevk ettiğini anlatır:
"Hâfıd veya Müntakim ve Mudil isimlerinin mazharı olan kimse, bu isimlerin mukabili olan Râfi' ve Rahîm ve Hâdî isimlerine davet olunur. Zira evvelki isimler sonrakilerden daha dar ve daha hususîdir. Aynı zamanda celâlîdirler. Sonrakiler ise evvelkilerden daha vâsi ve daha kâmildir." (Kelime-i Nûhiyye)
Demek alçaltan, intikam alan, dalâlete düşüren isimler dar ve celâlîdir; kul bunlara mazhar olsa da asıl çağrı, onların geniş ve rahmet yüzlü karşıtlarınadır: Hâfıd'ı yaşayan Râfi'ye, kahrı tadan rahmete davet olunur. İsimler arasındaki bu açıklık, sülûkün yönünü gösterir: daralan yerden genişe, alçaltandan yükseltene.
Terzibaba, bu ismi yine Râfi' ile çift olarak ve aynı iş ancak bu ikisiyle zâhir olur hükmüyle okur.
Bu Kirdigâr Hâfıd ve Râfi'dir. Zâriyât Sûresi şerhi, alçaltma ile yükseltmeyi Hakk'ın fâilliğine bağlar:
"Bu Kirdigâr Hâfıd ve Râfî'dir. [...] Bu iki ismin fa’âliyeti olmasa bu âlem-i sûrette hiçbir iş zâhir olmaz. [...] Arza mensûb hafdı ve göğün ref'ini gör." (Zâriyât Sûresi)
Kirdigâr (halk edip düzenleyen) olan Hak, hem alçaltır hem yükseltir; arzın aşağıda, göğün yukarıda tutulması bu iki ismin eseridir. Terzibaba'nın bu okuyuşu, Hâfıd'ı tek başına bir kahır ismi gibi bırakmaz; onu âlemin dönüşünü kuran düzenin yarısı olarak gösterir. Alçalan bir yer olmadan yükselen bir yer de anlam taşımaz.
Hâfıd, kendisine boyun eğmeyeni alçaltan, celâlî yüzü olan bir isimdir; üç kaynak da onu daima karşıtı Râfi' (yükselten) ile bir çift olarak okur. Mesnevî ve Terzibaba, bu iki ismin işleyişi olmadan âlemde hiçbir işin zâhir olmayacağını, arzın alçalıp göğün yükselmesinin bunların eseri olduğunu söyler. Füsûs ise alçaltan ismin dar ve celâlî, yükselten ismin geniş ve kâmil olduğunu; kulun daima alçaltandan yükseltene, kahırdan rahmete çağrıldığını gösterir. Ortak hüküm şudur: Hâfıd tek başına bir kahır değil, yükseltmenin anlam kazandığı zemini kuran zıt isimdir; alçalan yer olmadan yükselen yer de olmaz. Bu ismi karşıtı rafi ile, celâlî yönü itibâriyle kahhar ve muntakim ile, davet olunduğu rahmet yüzü itibâriyle hadi ile birlikte okumak gerekir.