Hâfız

Mesnevî-i Şerîf'te el-Hâfız

Mevlânâ, Mesnevî'de Hâfız ismini doğrudan anarak sâlikin beşerî idrak altındaki zararlı tesirlerden Hakk'a sığınmasını öğütler. Şerhte Hak Teâlâ "Hâfız-ı hakîkî" olarak tavsif edilir; O'na doğrudan sığınamayan kimse ise Hakk'ın hıfzına mazhar olmuş kâmil insana iltica etmelidir.

Cilt 9'daki 734. beyit sâlike bu yönelişi gösterir:

Yahud, eğer o Hâfız'ın tarafına acele edemez isen, bu hıfzı bulan o kimse tarafına kaç!

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

Konuk'un şerhinde Hâfız-ı hakîkî olan Hakk'a iltica ve Hakk'ın nâibi olan kâmil insanın koruyuculuğu şöyle açıklanır:

Binâenaleyh ey sâlik, idrâk-i beşer tahtında olan bu galîz yiyicilerden Hâfız-ı hakîkî olan Hak Teâlâ tarafına kaç [...] Eğer doğrudan doğruya Hâfız-ı hakîkî olan Hak tarafına kaçamaz isen ve kalbinin mâsivâ ile meşgüliyeti Hakk'a ilticâya mâni' ise, ahlâk-ı ilâhiyye ile mütehallık ve sıfât-ı ilâhiyye ile muttasıf olup Hakk'ın nâibi olan bir insân-ı kâmil tarafına kaç ki, o [...] Hakk'ın hıfzını bulmuştur ve niyâbeti ve hilâfeti hasebiyle seni de hıfzeder.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

Cilt 6'da ise mânevî ilimlerin ve hakikatlerin asıl koruyucusunun Hak olduğu dile getirilir. Mahzenin asıl hâfızı Hak olunca, oradan dilediğini alıp beyan etmek bir hırsızlık değil, Hakk'ın desteğine dayanarak doğruyu cesaretle ifade etmektir:

Mâdemki mahzenin hafızı odur, nasıl çalarım? Niçin saht-rû olmuyayım? Benim arkam odur.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Şerh bunu açıkça teyit eder:

Mâdemki hazîne-i maârif ve hakāyıkın hafız-ı hakîkîsi ve korucusu Hak'dır, nasıl çalarım? Ben O'nun izni olmaksızın, o hazîneden nasıl alabilirim? İmdi mâdemki bu öğünmede ve da'vâda benim zahîrim ve arkam Hak'dır, niçin hatıra ve gönle bakmıyarak doğruyu söylemiyeyim; veyâhud tarîk-i Hak'da cesûr gidici olmıyayım.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Demek Mesnevî'de Hâfız, hem zâhirî ve bâtınî tehlikeler karşısında sığınılacak yegâne hakiki koruyucu hem de hakikat hazînesinin muhafızıdır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Hâfız

İbn Arabî şerhinde Hâfız ismi, Hakk'ın fiilî isimleri (esmâ-i ef'âl) arasında yer alır. Şerh, insanın bedenî sıhhat ve güzelliğine hamdettiği vakit bu hamdin doğrudan Bârî ve Hâfız isimlerine râci olduğunu belirtir.

Kelime-i Şîsiyye şerhinde hamdin takyidi izah edilirken Hâfız isminin işleyişi şöyle bildirilir:

Ve kezâ sıhhatine ve hüsn-i endâmına hamdettiğin vakit, onlar Bârî ve Hafız isimlerinin mazharı olduğu için, esmâ-i efʼâlden olan bu isimlere hamdetmiş olursun. Binâenaleyh “elhamdülillah” dediğin zaman, lafzen mutlak olan bu hamdini, ma'nen bu işlerin fâili olan isimle- re hamdetmiş olmakla takyîd edersin.

— Kelime-i Şîsiyye

Terzibaba'nın Füsûs şerhi de aynı hakikati teyit eder; vücudun sağlamlığı Bârî, muhafazası ise Hâfız isminin tecellisidir:

Zira atâyayı rızık bu isimlerden vaki olmadı ancak Rezzak isminden meydana geldi ve keza sıhhatine ve hüsnü endamına hamd ettiğin vakit yani güzel varlığına hamd ettiğin vakit onlar “Bari” ve “Hafız” isimlerinin mazharı olduğu için “Bari” (temiz, sağlam), “hafız” (hıfz edici) isimlerinin mazharı olduğu için.

— TB. Kelime-i Şîsiyye

Böylece Füsûs zemininde Hâfız ismi, bedenin sıhhatini ve halk edilmiş intizamını koruyan ilâhî fiilin merciidir.

Terzibaba Külliyatında el-Hâfız

Terzibaba, Hâfız ismini hem lügat mânâsı hem zâtî koruyuculuk hem de âyet ve zikir bağlamlarıyla geniş biçimde ele alır.

İnci Mercan Tezgâhı cildinde ismin temel mânâsı hıfzedici ve koruyucu olarak bildirilir:

Be ise, yâ Hâfız imiş. Hafız hıfzedici, koruyucu muhafaza edicidir. Be, Arapça lisanında “ile-birliktelik” ma’nâsınadır. Zâhir bâtın, evvel âhır, iç dış, siyah beyaz, hepsini bünyesinde toplamaktadır. Onun da özü altındaki noktada toplanmıştır.

— İnci Mercan Tezgâhı — Düşündürücü Nükteler

Tesbih ve Zikir eserinde Hicr sûresinin 9. âyeti şerh edilirken, Hakk'ın gönle indirdiği zikri bizzat Zâtı ve Hâfız ismiyle muhafaza ettiği vurgulanır:

Zikr’i (Kur’ân’ı) biz indirdik biz! Diyerek, Kûr’ân-ı Kerîm’in indiği yere yani “gönül”e ne kadar değer verdiğini kendi hakikatinin oraya kendisi tarafından indirildiğini açık olarak belirtmektedir. Ve onun koruyucusuda kendisinin olduğunu da bildirmektedir. Öyle ise koruyucusu, muhafızı olan “Hafız” ismi ve Zâtıyle koruduğu yerde her zaman bulunuyor demektir.

— Tesbih ve Zikir

Sebe' Sûresi şerhinde ise Hâfız ismi, şeytanın hilelerine karşı Hakk'a iltica edenlerin sığınağı olarak anılır:

Ama kalpleri nefislerinin sıfatları ile kararan, böylece cahillikleri yüzünden şeytanın hilelerine uygun hale gelen kimseler böyle değildirler. Allah c.c kendisine sığınanları Hafız ismiyle koruyan muhafaza edendir.

— Sebe' Sûresi

Peygamber kıssalarında da bu ismin zâhir olduğu belirtilir. Altı Peygamber eserinde Hz. İbrâhim ailesine uzanan şer elin kuruması Hâfız ismine bağlanır:

İşte bu hadisede de (Hâfız) ismi yönünden İbrâhim ailesi korunmuş olmakta idi. Tarihte Hakk’a uzanmış olan, ilk kuruyan eldir.

— Altı Peygamber - Hz.İbrahim (a.s) Halillullah

Nefis ve sülûk mertebelerinde ise Hâfız ismi, sâlikin her türlü ayak kaymasından korunması için niyaz edilen bir ilâhî isimdir:

Cenâb-ı Hakk her birerlerimizi "Hâfız" ismi ile her mertebede, her türlü ayak kaymasından muhafaza eylesin İnşeallah.

— Hayâl Vâdîsi'nin Çıkmaz Sokakları

Değerlendirme

el-Hâfız, hıfzedici, muhafaza edici ve koruyucu demektir. İncelenen üç kaynakta da ismin hakikati birbirini tamamlayan yönleriyle ortaya konmuştur. Mesnevî şerhinde Hak Teâlâ "Hâfız-ı hakîkî" olarak anılır; bâtınî ve zâhirî tehlikelerden sığınılacak merci Hakk'ın hıfzı yahut bu hıfzı bulmuş olan insân-ı kâmildir; ayrıca maârif hazînesinin koruyucusu da Hak'tır. Füsûs şerhlerinde Hâfız, Bârî ile birlikte esmâ-i ef'âlden sayılır ve insanın sıhhati ile hüsn-i endâmının bu isimlerin mazharı olduğu, bedendeki selâmetin bu isimlerle korunduğu bildirilir. Terzibaba külliyatında ise bu isim, gönle inen Zikr'in muhafızı olarak Hakk'ın Zâtı ve ismiyle o mahalde dâim hazır bulunuşuna, kendisine sığınanları koruyuşuna ve sâlikin ayak kaymalarına karşı ilâhî sığınağına işaret eder. Bu ismi muhafaza ve ihâta yönüyle hafiz-39, celâlî mukabiliyle karıştırılmaması gereken hafid ve kahhar, ilim dâhilinde zaptetme yönüyle alim ve muhsi ile birlikte okumak gerekir.