Esmâ 49
الْمَجِيد
Mecîd
MECİD'dir yücedir yücedir yüce,Bu yücelik büyük bir hece,İster gündüz olsun ister gece,Her an yücelen MECİD'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Şanı Yüce, Lütuf ve İkramı Bol Olan
Mânâ. el-Mecîd, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup O'na nispet edildiğinde “her türlü eksiklikten münezzeh, şanı yüce, lütuf ve ikramı bol olan” demektir. Âlimler bu ismi iki temel boyutta yorumlar: Birincisi, Allah'ın zâtına yönelik olup O'nun yaratılmışlık özelliklerinden, acz ve noksanlıktan tamamen uzak, mutlak yetkinlik sahibi olduğunu ifade eder (tenzihî boyut). İkincisi ise fiillerine yönelik olup lütuf, kerem ve ihsanının sonsuz ve bol olduğunu belirtir (fiilî boyut). Bu iki anlam, Allah'ı en yetkin sıfatlarla niteleme noktasında birleşir.
Etimoloji. İsim, Arapça م-ج-د (m-c-d) kökünden gelen ve “asil, şerefli, seçkin olmak” anlamındaki mecd (mecâde) mastarına dayanır. Dil âlimleri, kökün temel anlamının “bolluk ve genişlik” olduğunu belirtir. Bu nedenle mecîd, bu şeref ve cömertlik anlamlarını zengin ve derin bir içerikle ifade eder.
Mâcid ve Mecîd Nüansı. Aynı kökten türeyen mâcid ismi de benzer bir anlama gelir. Ancak sıfat-ı müşebbehe kalıbındaki mecîd, anlamca daha zengin, derin ve kalıcı bir nitelik bildirir. Mâcid isminin, mecîd ismindeki kerem, azamet ve bol lütuf mânasını pekiştirdiği kabul edilir. Her iki isim de Tirmizî ve İbn Mâce’nin esmâ-i hüsnâ listelerinde yer alır.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Mecîd. “Mecîd” kelimesi Kur'an'da dört âyette geçer. Bunlardan biri doğrudan Allah'a, ikisi Kur'an'a sıfat olurken, bir diğeri de bağlama göre Allah'a veya Arş'a nispet edilir.
| # | Sure / Ayet | Bağlam / Açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Hûd 11/73 | Doğrudan Allah'a nispet edilir: "Şüphesiz O, övülmeye layıktır, şanı yücedir." (Hamîdün Mecîd) |
| 2 | Burûc 85/15 | Allah'ın veya Arş'ın sıfatı olarak geçer. Âlimler, âyetlerin akışı gereği Allah'ın sıfatı olmasının daha isabetli olduğunu belirtir. |
| 3 | Kāf 50/1 | Kur'an'ın sıfatı olarak kullanılır: "Şerefli Kur'an'a (el-Kur'âni'l-Mecîd) andolsun." |
| 4 | Burûc 85/21 | Kur'an'ın sıfatı olarak kullanılır: "Hayır, o (yalanlamakta oldukları kitap) şanı yüce bir Kur'an'dır." (Kur'ânün Mecîd) |
Ayrıca bu isim, namazlarda okunan ve Kütüb-i Sitte'de rivayet edilen “Allahümme salli” ve “Allahümme bârik” dualarında “hamîdün mecîd” şeklinde sıkça zikredilir.
Anlamca yakın isimler. el-Mecîd, zâtî ve tenzîhî boyutuyla Alî, Azîm, Celîl, Müteâlî gibi isimlerle; fiilî ve ikram boyutuyla ise Kerîm, Ber, Ganî gibi isimlerle anlam yakınlığı taşır.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Mecîd ismini idrak eden bir mü'min, Allah'ın hem zâtında mutlak kemâl sahibi ve her türlü noksanlıktan münezzeh olduğunu, hem de fiillerinde sonsuz bir cömertlik ve lütuf sergilediğini anlar. Bu idrak, kulu “temcîd”e, yani Allah'ı bu yüce sıfatlarıyla anmaya ve O'nu övmeye sevk eder. Abdülkerîm el-Kuşeyrî, Allah'ın en büyük lütuflarından birinin, kulun farkına varmadığı halde kalbini ve imanını koruması olduğunu belirterek bu ismin fiilî tecellisine dikkat çeker. Kulun bu isme yansıması, Allah'ın zâtındaki yüceliği tenzih ve takdisle, fiillerindeki sonsuz lütfu ise hamd ve şükürle karşılamasıdır. Hz. Peygamber'in bir duasında geçen, “Mecd ve şerefle vasıflanıp yücelen, tesbih ve tenzîhe yegâne lâyık olan, lutuf, ihsan, mecd, kerem ve azamet sahibi Allahım! Seni yüceltir, seni her türlü eksiklikten tenzih ederim” (Tirmizî, “Daʿavât”, 30) ifadeleri, bu ismin kuldaki en güzel yansımasını gösterir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Mecîd" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 195 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-MECÎD
Kadri yüksek, zatı şerefli, işleri düzgün olan demektir.
Cenâb-ı Hakk'ın el-Mecid ism-i şerifine bir de "abd” kelimesi ilave edersek Abdülmecid = Mecid'in kulu olur. Bu isim bile eski Osmanlı Padişahlarından birinin ismi idi. Âlemlerin Rabb-i olan Allah-u azimüşsan öyle bir Mecid'dir ki kapısında sultanlar, şahlar, krallar, milyarderler bile kuldur, köledir. Hatta onun bize "benim kulum" demesi bile büyük bir lütufkârlıktır. "Yâ habibim" demesi için neler yapmalı? Neler feda etmeli? Nasıl çalışmalıdır ki onun Habîbine habîb olabilelim?
MECİD' dir yücedir yücedir yüce,
Bu yücelik büyük bir hece,
İster gündüz olsun ister gece,
Her an yücelen MECİD'dir ancak.
Bu yücelik büyük bir hece,
İster gündüz olsun ister gece,
Her an yücelen MECİD'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Mecîd
İbn Arabî'nin dersinde Mecîd, müstakil bir esmâ olarak değil, çoğunlukla "Kur'ân-ı Mecîd" (şanı yüce Kur'ân) ve "arş-ı mecîd" terkipleri içinde geçer; bu yüzden ayrı uzun bir tema çıkmaz, fakat ismin yöneldiği makam dikkat çekicidir.
Mecîd, ilk taayyünün ve yüce arşın vasfıdır. Fusûs Mukaddimesi, varlığın ilk belirişini sayarken bu mertebeye verilen adlar arasında "arş-ı mecîd"i de anar; aynı mertebe "hakîkat-i muhammediyye", "akl-ı evvel", "mertebe-i rahmet" gibi adlarla da bilinir. Demek "mecîd" sıfatı, yüceliğin ve şânın en üst zuhûr yerine yakışan bir vasıftır. Kelime-i Ya'kûbiyye ise "Kur'ân-ı Mecîd"i, kendisine kulak verilmesi gereken yüce bir hitap olarak koyar: "O Kur'ân-ı Mecîd... bunları muhâkemeye dâvet ediyor." Mecîd burada hem Kur'ân'ın şânını, hem de o şâna kulak vermeyenlerin gafletini gösterir.
Terzibaba Külliyatında el-Mecîd
Terzibaba'nın eserlerinde Mecîd, en zengin ve özgün biçimde işlenir; ismi sadece "şanı yüce" diye değil, kökünden hareketle "yenileyen, her an tazeleyen" diye okur.
Mecîd, cedîd (yenilik) kökünden gelir: yenileyen, yeniden yepyeni yapandır. Terzi Baba (Cilt 2), ismin üzerinde ayrıca durup onu kökünden çözer:
"El Mecîd üzerinde bir miktar durup düşünmek istedik. Mecîd kelimesi cedîd kökünden gelir. Cedîd, yenilik demektir; 'teceddüd', tecdîd olarak kullanılır. El Mecîd, yenilenen, yenileyen, yeniden yepyeni yapan demektir." (Terzi Baba, Cilt 2)
Demek Mecîd'in yüceliği durağan bir azamet değil; her an yenileyen, eskiyi tazeleyen diri bir şândır. Bu okuyuş, "Kur'ân-ı Mecîd"in (Bürûc, 85/21) niçin yüce olduğunu da açıklar: o, her an yeni mânâlar açan, tükenmeyen bir kitaptır.
Mecîd, İnsân-ı Kâmilin kişiyi her an yeniden inşâ eden vasfıdır. Biyografi'deki ders, ismi İnsân-ı Kâmile taşır ve onun "yenileme" yönünü bir terbiye olarak okur:
"'Mecîd', Terzi Babamın önemli bir vasfıdır. Kur'ân-ı nâtık olan İnsân-ı Kâmil, yenidir, yenileyicidir, tazelenmektedir... Kişiyi yeniler, eski hâlinden kurtarıp her an yeniden inşâ eder; bu ise o kişi için bir onurdur." (Terzi Baba — Biyografi)
Demek Mecîd ismiyle ahlâklanan mürşid, kişiyi geçmişinin eski hâline mıhlamaz; onu her an yeniden inşâ eder, tazeler. Yücelik burada kulu da yücelten bir onura dönüşür — eskiden kurtulup yenilenmek, kul için bir şereftir.
Mecîd, arşın sahibi olan şanı yücedir. Gökyüzü İnsanları Araştırması, ismin Kur'ânî temelini koyar: "Zül arşil mecîd" (Bürûc, 85/15) — "Arş'ın sahibidir, şanı yüce olandır." Altı Peygamber dersi de "Kâf vel kur'ânil mecîd" (Kâf, 50/1) âyetinden hareketle Kur'ân'ın bütün kitapların üzerinde oluşunu, yani şânının yüceliğini hatırlatır. Demek Mecîd'in iki yüzü bir aradadır: arşı tutan azamet ile her an yenileyen tazelik; yücelik ile teceddüd aynı ismin iki vechidir.
Değerlendirme
Füsûs'ta müstakil işlenmez; daha çok "Kur'ân-ı Mecîd" ve "arş-ı mecîd" terkipleriyle, yüceliğin en üst zuhûr yerine yakışan bir vasıf olarak geçer. Terzibaba külliyatı ise ismi en özgün biçimde açar: Mecîd, cedîd (yenilik) kökünden gelir — yenileyen, her an tazeleyen, kulu eski hâlinden kurtarıp yeniden inşâ eden bir şândır; bu yön İnsân-ı Kâmilin de vasfıdır. Hepsinin ortak hükmü şudur: Mecîd, şânı ve azameti yüce, keremi bol; yüceliği durağan değil, her an yenileyen ve kulu da bu yenilikle yücelten isimdir. Bu ismi mecid-celil, kerim ve aziz ile birlikte; yenileme yönünü ise bedi ve muhyi ile okumak gerekir.