Ahadiyyet eserinin yapısı nasıldır, hangi bölümlere ayrılır?

Ahadiyyet, Hazerât-ı Hamse sıralamasında lâ-taayyün mertebesinden sonra gelen ikinci mertebedir ve vâhidiyyetten önce konumlanır. Bu mertebede Hak'ın 'tek olma' makâmı söz konusudur, ancak bu teklik hiçbir nispet kabul etmez; 'tek' demek bile bir taayyün olup, ahadiyyet bu taayyünün en ince halidir. Ahadiyyet, "ahadiyyet-i kesret" ve "ahadiyyet-i ayn" (veya "ahadiyyet-i zâtiyye") olarak ikiye ayrılır².

Ahadiyyet-i Kesret: Bu yapı, ilâhî isimlerin (esmâ) kendi eserlerini varlık âleminde göstermek için talip olmasıyla ilgili olan birliktir². Yani, Hak'ın esmâ ve sıfatlarının kesret âleminde tecellî etme potansiyelini barındıran teklik halidir. Bu mertebede, bütün esmâ her ne kadar ahadiyyet mertebesinde birlikte iseler de, sıfat mertebesinde her birinin hususiyeti farklılaşır ve yekdiğerinden ayrılırlar³.

Ahadiyyet-i Ayn (Zâtiyye): Bu yapı ise, Allah'ın esmâ eserleri olan varlıklardan ve isimlerinden müstağni olan, Hak'ın sırf zâtına ait olan ahadiyyetidir⁴. Zât, zât olmak için isimlerine ve eserlerine muhtaç değildir; tıpkı bir insanın okuyucu, yazıcı, dövücü, sevici olmasa da yine insan olması gibi, zâtın bunlara ihtiyacı yoktur⁴. Bu, Hak'ın kendi zâtında, kendi zâtıyla, kendi zâtı için 'gizli' olduğu, hiçbir tezahürün olmadığı, zât-ı ahadiyyette "hüviyyet-i ve inniyyet-i"nin bulunduğu mertebedir⁵. Kur'ân'da Zât'ı temsil eden "Ümmül Kitap"ta muhafaza edilen mertebe ahadiyyettir⁶. Ahadiyyet mertebesinde, zât-ı ahadiyyenin bütün nispetleri kendi zâtında mahv ve yok olmuş durumdadır⁷.