Ahadiyyet hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Ahadiyyet hâli, tasavvufî sülûkun önemli bir mertebesidir ve Hakk'ın mutlak birliğinin idrâkiyle başlar. Bu hâl, lâ-taayyün mertebesinden sonra gelen, zâtın henüz isim almamış, mutlak bâtınî hâlidir⁶. Cenâb-ı Hakk'ın hûviyeti ve inniyetiyle zuhurda olduğu yer olarak tanımlanan Ahadiyyet mertebesi, A'mâ'dan çıkan ilk tecellîdir¹·². Bu başlangıç, sâlikin kalbinde bir cezbe, bir nûr veya bir inkişâf şeklinde zuhûr edebilir. Ahadiyyet, hiçbir nispet kabul etmeyen sırf teklik makamıdır; "tek" demek bile bir taayyündür ve Ahadiyyet bu taayyünün en ince hâlidir.

Ahadiyyet hâlinin yerleşmesi (rusûh) ise, bu mutlak birliğin kesret âlemiyle olan ilişkisinin idrâkiyle derinleşir. Ahadiyyet mertebesi, (1) sayısının sağ yanına sıfır konulduğunda çokluğun oluştuğu, yani âlemlerin Ahadiyyet mertebesinin karşısına getirildiğinde zuhura çıktığı bir zemin olarak açıklanır⁷. Bütün varlığın hakikati tek olan Ahadiyyet mertebesidir ve bu mertebe, yokluk âlemine ayna olunca kesret meydana gelir³. Çekirdeğin ahadiyyet-i zâtiyyesinin, ağacın dalları, yaprakları ve meyveleri gibi kesretin menşei olması gibi, Ahadiyyet de kesretin menşeidir⁸. Bu hâlin yerleşmesi, Kelime-i Tevhîd'in "lâ ilâhe illâllâh" ifadesinin Ahadiyyet mertebesinden ilan edildiği, böylece Ahadiyyet'in bâtın, Uluhiyyet'in ise zâhir olduğu idrâkiyle pekişir⁴·⁵. Sâlikin bu idrâki, hâlin makama dönüşerek kalıcı hâle gelmesini sağlar.