Ahadiyyet ve Vâhidiyyet'i birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Ahadiyyet ve vâhidiyyet, tasavvufta Allah'ın varlığının ve tecellîlerinin farklı mertebelerini ifade eden temel kavramlardır. Ahadiyyet, Hak'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünüdür; sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir. Bu mertebe, İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ayetiyle açıklanır ve çoğalmaz tekliğe vurgu yapar¹. Ahadiyyet-i zâtiyye olarak da adlandırılan bu mertebede, asla kesret (çokluk) itibarı yoktur ve Hak, sıfat ve isimlerin tümünden ganîdir¹·². Bu mertebeyi tefekkür etmek abesle iştigaldir, zira sonradan olmuşun lisanı bu hususta dilsizdir².

Vâhidiyyet ise, ahadiyyetten sonra gelen, Hak'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesidir. Bu mertebe, "er-Rahmân, el-Mâlik, el-Kuddûs" gibi esmânın çoğalmasını mümkün kılan kademedir ve kesretin menşeidir. Vâhidiyyet mertebesi aynı zamanda Ulûhiyyet mertebesi, yani Allah'lık mertebesidir³. Ahadiyyet ile vâhidiyyet arasındaki temel fark, ahadiyyette hiçbir nispet, izâfet, sıfat olmaması, vâhidiyyette ise ilâhî esmâ ve sıfatların tafsîl bulmasıdır. Ahadiyyet idrâk edilemezken, vâhidiyyet esmâ ile idrâk edilir.

Bu iki mertebenin birlikte ele alınarak anlaşıldığı Fass, Hârûniyye Fassı'dır. Hârûniyye Fassı, lâ-taayyün mertebesi olan a'maiyyetten ahadiyyete tenezzülü ve ardından vâhidiyyet mertebesinde esmânın tafsîlini işler. Bu Fass, ahadiyyetin tenzîh yönünü ve vâhidiyyetin esmâ tafsîlini bir bütün olarak sunarak, Hak'ın mutlak birliğinden (ahadiyyet) isim ve sıfatlarla tecellî ettiği (vâhidiyyet) süreci açıklar.