A'lâ ve Gâşiye Sûreleri Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle zikir ve nefs terbiyesi üzerinden şekillenir. Zikir, sadece elde tesbihle yapılan bir amel değil, kişinin kendi özünde bulunan ilâhî hakikatleri ve esmâ-i ilâhiyyeyi hatırlayarak, bunları zuhurda faaliyete geçirmesidir. Bu, "Zikr ona derler ki, fikri aça" hükmüyle, idrakî gelişmeleri neticesinde kişinin kendini ve kendindeki ilâhî hakikatleri ortaya çıkarmasına vesile olur. Böylece sâlik, "tahallâku bi ahlâkıllâh" hükmüyle Allah'ın ahlâkıyla ahlâklanmaya başlar ki bu da "ahlâk-ı Kur'âniyye"dir. Zikir, zâkir (zikreden) ve mezkûr (zikredilen) birleştiğinde arada gayrı kalmadığından "mutlak huzur" meydana getirir. Bu hâl, "hakk-el yakıyn" ve "zât mertebesi" imânı, diğer bir ifadeyle "ikân yakıyn" hâlidir.

Seyr-i sülûk yolunda sâlikin "beden devesi" önemli bir irfânî semboldür. Bu deve, sâliki gönül Kâbe'sine götüren ve hacc vazifesini mânen yerine getirmesine vesile olan bir araçtır. Âyetteki develere bakış, zâhirî anlamının yanı sıra, bu mânevî beden devesinin hakikatine bakmayı da içerir. Salih (a.s.)'ın devesi kıssası üzerinden, dişi deve "nefs-i küll"ü ve üreticiliği temsil ederken, Salih (a.s.) "akl-ı küll"ü ve etkenliği temsil eder. Kavmin dişi deveyi boğazlaması, nefs-i emmârenin ilâhî tecellîleri anlayamaması ve Hakk'ın lütfu olan nefs-i radıyeyi reddetmesi olarak yorumlanır. Sâlik, bu kıssadan hareketle, kendi nefs-i emmâresini insânî hakikatlerle eğiterek "insân-ı kâmil" olma yolunda ilerlemelidir. Kendi beden-nefis dağından sırat-ı müstakîm'e ulaşmak için "nakata-Allah'ın" dişi hamile devesini çıkarması gerekir. Bu hamile deve, ilâhî ilim ve hayatla dolmuş, Ulûhiyet ve irfâniyet hakikatlerinden feyiz veren bir binektir.

Günlük hayatta sâlik, dünya hayatının geçiciliğini idrak etmeli ve âhiretin daha hayırlı ve kalıcı olduğunu bilmelidir. "Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır" âyeti, sâlike bu konuda yol gösterir. Dünya hayatına düşkünlük yerine, kalıcı olan âhiret hayatına yönelmek, irfânî bir duruştur. Cennet bahçeleri olarak nitelenen zikir ve ilim meclislerine katılmak, sâlikin irfânî gelişimini destekler. Bu meclislerde, esmâ-i ilâhiyye zikirleri ile muhabbet ve iyi ahlâk artırılır; sıfat-hakikat mertebesinde kendi gerçek ilâhî kimliğini bulmaya başlar ve zât-marifet mertebesinde "hakikat-i ilâhiyye"yi idrak eder. Bu mertebelerde hayâl ve vehmin etkisi azalır, kişi yakînen kendini tanır ve yüksek bir irfâniyet ufkuna ulaşır.