A’râf kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Tasavvufta A'râf kavramı, sadece fiziksel bir yer olmaktan öte, düşüncede yüksek bir mertebeyi, irfânî bir idrak seviyesini temsil eder. Bu mertebe, sâlikin ilâhî hakîkatleri müşahede etme, mertebeleri ayırt etme ve her mertebenin kendine özgü zuhurunu anlama kabiliyetini ifade eder. Kitapta A'râf kelimesi "Ayn" (gören göz), "R" (Rahmâniyet), "Uzatan Elif" (Ahâdiyet) ve "F" (fe yekûnü, yani "Ol! Der, o da hemen olur") harflerinin birleşimiyle açıklanır. Bu harfler, Hakk'ı gören gözün Rahmâniyet mertebesi itibarıyla Ahâdiyet'e doğru yükselmesini ve ilâhî emirlerin anında tahakkukunu, yani "ârif olmak" hâlini sembolize eder.

A'râf ehli, kendi varlıklarını izâle etmiş, yani nefslerini terbiye ederek benliklerinden arınmış, bu sebeple ne sevapları ne de günahları olan kişilerdir. Onlar, irfâniyetleri sayesinde kendi varlıkları yerine âriflikleriyle mevcudiyetlerini sürdürürler. Bu ehil, cennetliklerle cehennemlikler arasındaki perde üzerinde yer alır ve her iki tarafın simalarından onların mertebelerini tanır. Bu tanıma, dünyadayken baş gözüyle görmenin yanı sıra, "bâtınî hakikatleri" idrak etme yoluyla gerçekleşir. A'râf ehli, insanî mertebeleri bildiklerinden, cennet ve cehennem ehlinin hangi hâlde olduklarını basiretleriyle anlarlar.

Bu mertebe, Kur'ân'ın hakikatini anlama ile de ilişkilidir. Kur'ân'ın dört mertebesi olduğu belirtilir: Zâhirî, Bâtınî, Haddî ve Matla'ı (doğuş yeri, kaynağı). Matla' mertebesi, Ef'âl, Esmâ, Sıfât ve Zât mertebelerini kapsar. Bu mertebeleri bilen kişi, Kur'ân'ı hakkıyla okuyan, yani içerisindeki mânâyı anlayan kişidir. Kur'ân'ı okumak, zâtı anlamak demektir ve bütün mertebeler zâtın içinde olduğundan, Kur'ân'ı okuyan kişi bu mertebelerin hepsini ayırabilme kabiliyetine sahip olur ve âyetin hangi mertebeden zuhur ettiğini anlayarak hakiki Kur'ân'ı gönlüne indirir.

Dolayısıyla A'râf, tasavvufta ilâhî ilmin zuhurundaki tahakkuku, mertebeler arası geçişi, irfânî idraki ve Hakk'ın hakikatini müşahede etmeyi temsil eden yüksek bir makamdır. Bu makam, sâlikin maddeden mânâya hicret etmesi, yani kendi içindeki cennet ve cehennem hükümlerini idrak ederek Hakk'ın emirlerine yönelmesiyle elde edilir.