A’râf Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, bir dizi mertebî tasnif ve sülûk tatbîki ile açıklanır. İlk olarak, Cenâb-ı Hakk'ın insana verdiği asâleti unutarak beşerî varlıkla yaşama çabasından kurtulmak esastır. Zira insana verilen yüzgeçlerle bütün âlemlerde kulaç atabilecekken, sınırlı bir kab içinde yüzmeye çalışmak, hakikatten uzaklaşmaktır. İrfâniyet, bu sınırlılığı aşarak hakikatlere dalmayı sağlayan bir "dalgıç elbisesi" giydirir. Beşerî akılla yapılanların sonucunda boğulmaktan kurtulmanın yolu, irfânî bir anlayış geliştirmektir.

Tevhid işi, "akılda ve gönülde olan bir koşu"dur ve bu koşuda sürat gereklidir. Duygulardan ve şartlanmalardan kurtulmak, mânâ âleminde hızlı yol almakla mümkündür. Bu, bir hâl, bir makam ve bu işin meslek edinilmesiyle gerçekleşir. Kabiliyetin yanında gayret de şarttır; zira gayreti olan, kabiliyeti olmayandan daha üstün olabilir. İlâhî bir anlayışa sahip olan kişi, tebliği alır ve makamına ulaşır. Ancak bu anlayışa sahip olmayanlara hakikatleri anlatmak, onların inkârına ve sapmasına yol açabilir; bu durumda susmak, onlar için bir rahmettir.

İrfânî dersler, Kur'ân'ın te'vil ve keşif yollarını anlamayı da içerir. Te'vil, âyetlerin Allah indindeki mânâsını bilmek, keşif ise bu mânâyı keşfetmektir. Bu iki yol olmadan ârif olunamaz, ancak âlim olunur. Keşif ilimde olur ve peygamberlere gelen vahiy, evliyaullaha gelen ilhâm ve temiz mü'minlere gelen firaset, bu keşfin farklı mertebeleridir. Sâlik, hangi mertebeye çıkarsa çıksın ihtiyatı elden bırakmamalıdır.

Seyr-i sülûkun başlarında, şeriat mertebesinde kişiler ümit ve korku arasında hareket ederler. Tarikat mertebesine gelindiğinde ise kabz ve bast hâlleri oluşur. Nefs kontrole alındığında sıkıntı veren kabz hâline dayanmak, ancak irfâniyet yönüyle mümkündür. Hakikat mertebesine gelindiğinde heybet ve üns oluşur. Marifet mertebesine ulaşınca ise Celâl ve Cemâl tecellileri yaşanır.

Sâlikin kendi varlığında mevcut olan nefs-i emmâreyi insânî hakikatlerle eğitmesi, "insân-ı nakıs" olmaktan kurtulup gerçek hakikatini aramaya yönelmesi gerekmektedir. Bu yolculukta, "nâkata-Allah'ın devesi" gibi sembollerle ifade edilen ilâhî ilim ve hayatla dolmak, bu ilimleri cemaate dağıtmak önemlidir. Ancak nefsi emmâre, bu ilimleri çekemeyip "deveyi kesebilir", bu da ilâhî bir ihtarla sonuçlanır.

Kur'ân'ın dört mertebesini (zâhiri, bâtını, haddi, matlaı) bilmek, Kur'ân'ı hakkıyla okumak ve mânâsını anlamak demektir. Kur'ân'ı okumak, Cenâb-ı Hakk'ın o âyetin yazılmasından neyi murat ettiğini anlamaktır. Zira Kur'ân zât olduğundan, onu okumak zâtı anlamak demektir. Bu mertebeleri bilen kişi, âyetin hangi mertebeden zuhur ettiğini anlayarak hakiki Kur'ân'ı gönlüne indirir. Bu irfânî dersler, sâlikin günlük hayatında hem amelî hem de mârifetî bir derinleşme sağlamayı amaçlar.