Ârif hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Ârif hâlinin başlaması, tasavvufta "zuhûr" olarak adlandırılır ve genellikle sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen ânî bir inkişâf, cezbe veya nûr şeklinde tecellî eder. Bu başlangıç, Şeyh Hakkanî'nin tabiriyle "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz" misali, geçici bir parıltı olan bârika gibidir. Ârif, bu hâli yaşayabilmek için nefs mertebelerini aşmış olmalıdır; zira bir alt mertebenin zulmeti aşılmadan üstteki hâl tam olarak yaşanamaz. Özellikle mârifet, kerâmet ve keşf gibi hâller Nefs-i Mülhime'den itibaren zuhûr etmeye başlarken, fenâfillâh ve müşâhede gibi daha yüksek hâller Nefs-i Mutmainne ve sonrasında tahakkuk eder. Ârif, bu mertebelerde "Hakkanî göz", "Hakkanî kulak" ve "Hakkanî lisan" ile donatılır, böylece eşyada lisansız olarak sual ve cevaba başlar¹·². Bu durum, ilme'l-yakîn değil, aynel-yakîn ve hakkal-yakîn mertebesidir².

Hâlin yerleşmesi ise "rusûh" olarak adlandırılır ve sâlikin mücâhedesi, riyâzatı ve tertîb-i sülûku ile gerçekleşir. Bu süreçte, başlangıçtaki bârika gibi geçici parlamalar olan lemeât hâlinden, hâlin sâbit ve kalıcı hâle geldiği temkîn mertebesine geçilir. Cüneyd Bağdâdî'nin "Hâl, gelir-geçer; makam, yerleşmiş hâldir" sözü, hâlin yerleşerek makama dönüşmesini ifade eder. Ârif, bu yerleşmiş hâlde, "çoklukta birliği müşâhede etmekte" olduğundan³, havf ve recadan (korku ve ümitten) kurtulur; ilham veren, irşat eden ve hidayete erdiren Hakk olur². Bu makamda ârif, nereye dönse Hakk'ın vechini gördüğünden mahlûkata karşı şefkatli olur⁴.