Ârif kavramının sâlikteki işleyişi nedir?

Sâlikin günlük hayatında ârif kavramının işleyişi dört temel eksende tezahür eder: niyet, fiil, hâl ve mârifet.

Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, ârif olma yolunda kalbini Hak'kı tanımaya yöneltir. Bu, "kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîsi şerifindeki hakikati idrâk etme niyetidir. Sâlik, bu niyetle yola çıkarak, mârifet makâmına ulaşmayı hedefler.

Fiil ekseninde işleyiş: Niyet, sâlikin amellerine yansır. Ârifliğe giden yolda sâlik, zikir, murâkabe ve mürşid rehberliğinde sülûkünü sürdürür². Bu fiiller, kalbin saflığını engelleyen tartışmalardan uzak durmayı ve nefsin sıfatlarından kurtulmayı gerektirir³. Ârifin cisim kovası, izâfi vücut deryasında yüzen tâliblerin ve sâliklerin ruhlarının gıdası ve hayatı olur⁴.

Hâl ekseninde işleyiş: Sürekli amel ve niyet, sâlikin kalbinde hâller bırakır. Ârif, âlem-i taayyünâtın altı cihetinden ve cismin havâss-ı hamsesinden münferid, yani maddî ve beşerî sınırlamalardan arınmış bir hâle gelir⁵. Bu hâl, sükût ehli olmayı, edeb sahibi olmayı ve tevâzu göstermeyi içerir. Ârif, gerçeği bildiği için lüzumsuz konuşmaz, Hak'ın huzurunda olmanın bilinciyle hareket eder ve bildiğinin Hak'tan olduğunu idrâk eder. Bazen ârifin suskunluğu, sâlik tarafından anlaşılamaz; çünkü ârifin canının nâralarını işitecek can kulağına sahip olmak gerekir⁶.

Mârifet ekseninde işleyiş: Bu eksen, sâlikin bilgi ve idrâkinin gelişimini ifade eder. Sâlik, ilme'l-yakîn (bilgi seviyesindeki yakîn) makâmından başlayarak, ayne'l-yakîn (gözle gören seviyedeki yakîn) ve hakk'el-yakîn (yaşayarak idrâk eden seviyedeki yakîn) mertebelerine ulaşır. Bu yolculukta sâlik, yirmi yedinci gecede "Kadr'ini bilir", yirmi sekizinci gecede peygamberlerin silsilesini tamamlar ve hakîkat-i Muhammediyyeyi idrak eder. Yirmi dokuzuncu gecede ise "Ârif" olur ve "Ârif billâh" mertebesine ulaşır¹. Kâmil ârifler, ilahiyyat kaynağı suları ile sâliklerin ilim susuzluklarını gideren gönül dağları gibidir⁷.