Arş hangi aşamalardan geçer?
Tasavvufî idrakte "Arş", hem zâhirî hem de bâtınî katmanlarda farklı aşamalardan geçerek tecellî eden bir hakikattir. Lugatta "taht, tavan, çatı" gibi anlamlara gelen Arş¹, akâidde ilâhî hükümranlığın sembolik mertebesi olarak kabul edilir². Tasavvufta ise bu kavram, bireysel varoluşta aklın mertebesiyle özdeşleştirilir ve insanın gerçek varlığına ulaşma sürecinde önemli bir aşamayı temsil eder. İnsanın kalbi ile Arş arasında bir münasebet olduğu, kalbin Arş'ın merkezi gibi olduğu ve Arş'ın da kalp etrafında döndüğü ifade edilir³. Bu durum, sâlikin Arş'ın altına düşerek birimselliğe kapılmaktan kurtulup, Arş'ın üstüne çıkarak gerçek varlığına bürünmesiyle tahakkuk eder⁴.
Detaylı cevap
Tasavvufta Arş'ın idraki ve tecellîsi, sâlikin mânevî yolculuğunda katettiği mertebelerle yakından ilişkilidir. Bu süreç, genel olarak bir tasavvufî hakikatin tahakkukunda görülen dört aşamalı tertîbe benzer şekilde ilerler.
1. İlim (İlme'l-yakîn) Aşama: Sâlik, Arş kavramının tanımını, lugat ve akâiddeki yerini öğrenir. Arş'ın "tavan, çatı, en üst âlem" ve "ilahi hükümranlığın sembolik mertebesi" gibi anlamlarını okuyarak veya dinleyerek bilir⁵. Bu aşama, Arş'ın akıl seviyesinde kavranmasıdır.
2. Hâl Aşama: Sâlik, Arş'ın mânevî mertebesine dair geçici bir tatma yaşar. Bu, bir zikir meclisinde veya murâkabede Arş'ın yüceliğine dair kalpte beliren bir parıltı olabilir. Örneğin, "açıktan açığa Rabbimin Arşına nazar ediyorum" ifadesiyle anlatılan rüya deneyimi, bu hâl aşamasına bir misal teşkil eder⁶·⁷·⁸·⁹. Bu hâl, bârika gibi geçici bir inkişâftır.
3. Makam (Ayne'l-yakîn) Aşama: Hâlin sâbitleşmesiyle Arş, sâlikin varlığında yerleşik bir makam haline gelir. Bu aşamada Arş, bireysel olarak varlıktaki "başımız, yani aklımız" olarak idrak edilir⁶. İnsanın kalbi ile Arş arasındaki münasebetin derinleştiği, kalbin Arş'ın merkezi, Arş'ın da kalbin çevresinde döndüğü bir idrak oluşur³. Bu, sâlikin Arş'ın altına düşerek birimselliğe kapılmaktan kurtulup, Arş'ın üstüne çıkarak gerçek varlığına bürünmeye başladığı bir mertebedir⁴.
4. Tahakkuk (Hakke'l-yakîn) Aşama: Bu son aşamada sâlik, Arş hakikatiyle bütünleşir. Kendi gerçek varlığının "aklı evvel"den geldiğini idrak eder ve Arş'ın kendi etrafında döndüğü bir konuma yükselir¹⁰. Bu, "Arş'ın üstüne çıktığımız zaman gerçek varlığımıza bürünüyoruz" ifadesiyle anlatılan hâldir⁴. Bu mertebe, cesediyetten kurtulup ruhun gerçek varlık olduğunu idrak etmenin ötesinde, aklı kılavuz edinerek gerçek akıl mertebesine geçişi ifade eder¹¹. Bu, aynı zamanda NECD makamının Arş olduğu ve Arş'ın mülk anlamında ulviyet ve yükseklik içerdiği idrakidir¹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi · s.167“Dolayısıyla (نجد ) NECD makamı ( ﻋﺮش ) ARŞ’tır. ( ﻋﺮش ) ARŞ hakkında kısaca bilgi verelim; Arş; sözlükte taht, köşk, gölgelik, çardak, tavan, çatı gibi ma’nâlar”Oku
- 2Arş,
- 3Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) · s.59“O ulu arş, iki cihanı nasıl kaplamış! Neden ona arş dediler? İnsanın kalbi ile ne münasebeti var? Neden arş da daima dönmekte, kalp de… Neden bir lahza bile du”Oku
- 4Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) · s.33“Gerçek varlığı aklı evvelden gelen aklı evvel olan kişinin etrâfında arş dönmektedir yâni aslında bizim yerimiz arşın üstüdür altı değildir. Arşın altına geçild”Oku
- 5Îmân ve İkân · s.29“------------------- Ve devam ediyor “ Keennehü “açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın ar”Oku
- 6Îmân ve İkân · s.29“------------------- Ve devam ediyor “ Keennehü “açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın ar”Oku
- 7Zâriyât Sûresi · s.59“Ve devam ediyor “ Keennehü “açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın arşına nazar ediyorum.”Oku
- 8Kıyâmet Sûresi · s.67“------------------- “ Keennehü “ açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın arşına nazar ediy”Oku
- 9Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 1) · s.53“------------------- Ve devam ediyor “ Keennehü” açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın ar”Oku
- 10Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) · s.61“Ey derviş, arş aşağı yukarı bir gün, bir gece içinde senin etrafında bir kere döner. İşte aklı evvel olan sen, kişi... Çünkü kişinin gerçek varlığı aklı evvelde”Oku
- 11Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) · s.110“Ki bu ikinci aşamada olan bir haldir. Yani cesedlikten kurtulmuşsundur. Benim bir ruhum var, ince tarafım var ve bu cesed kaybolacak. Ben ruhumla öteki alemde y”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.