Aşk hangi aşamalardan geçer?

Tasavvufî bir hakîkat olan aşkın sâlikte tahakkuk etmesi, mertebeli bir seyir izler. İlk aşama ilimdir (ilme'l-yakîn). Bu merhalede sâlik, aşk kavramını okuyarak veya dinleyerek akıl seviyesinde bilir; aşkın "şiddetli sevgi" ve "mahvedici muhabbet" olduğunu idrâk eder³. Ancak bu bilgi henüz bir tatma veya yaşantı içermez. İkinci aşama hâldir. Sâlik, bir zikir meclisinde veya murâkabede aşkın geçici bir parıltısını, bir tatmasını yaşar. Bu hâl, bârika gibi gelip geçici olsa da, ilimden daha derin bir tecrübe sunar. Üçüncü aşama makamdır (ayne'l-yakîn). Bu merhalede, aşk hâli sâlikte sâbitlenir ve kalıcı bir vasıf hâline gelir. Sâlik, aşkın gerektirdiği mücâhedeyi tahammül edilebilir kılar ve fenâyı tatlı bir hâl olarak deneyimler. Son aşama ise tahakkuktur (hakke'l-yakîn). Bu, sâlikin aşkın kendisi olması, aşk ile bütünleşmesi demektir. Bu mertebede aşk, sülûkun en yüksek itici gücü hâline gelir ve sâlikin akıl ile irâde dizginini aşarak Hakk'a yönelmesini sağlar¹. Aşkın bu seyrinde, aşk-ı mecâzî (beşerî aşk) bir köprü görevi görebilir; sâlik mecâzî aşk yoluyla sevme eylemini öğrenir ve bu tecrübeyi aşk-ı hakîkîye (Allah'a olan aşka) çevirir⁴. Bu hakîkî aşkta, âşık kendi nefsinden geçerek ma'şûkta fânî olur⁵.