Aşk kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Tasavvufta aşk, sadece bir duygu değil, aynı zamanda bir hâl ve makâmdır. Muhabbetten daha ileri bir seviyeyi temsil eder; zira muhabbet akıl ve irâde ile birlikte çalışan kontrollü bir sevgi iken, aşkta sevenin sevdiğine mahvolması, kontrolün ve akıl-irâdenin geri çekilmesi söz konusudur. Bu durum, klasik tasavvuf tabiriyle "el-aşkü cünûnün ilâhî" yani "aşk ilâhî bir delilik" olarak ifade edilir. Aşkın bu mahvedici ve yakıcı özelliği, sâlikin kendi varlığını Hakk'ın varlığında eritme sürecini hızlandırır. Nitekim "halâat" kelimesinin lugat anlamlarından biri olan "aşk ayrılığından korkmak" ifadesi, aşkın getirdiği bu yoğun hâli ve ayrılığa tahammülsüzlüğü gösterir³.

Tasavvuf, aşkı iki ana türde ele alır: aşk-ı mecâzî ve aşk-ı hakîkî. Aşk-ı mecâzî, beşerî aşk olup, sâlikin sevme yeteneğini geliştirdiği ve hakîkî aşka geçiş için bir köprü görevi gördüğü eğitici bir aşktır. Mevlânâ'nın "mecâz hakîkatın köprüsüdür" sözü bu geçişi anlatır. Aşk-ı hakîkî ise, mecâzî aşkın gerçek hedefe, yani Hakk'a çevrilmiş hâlidir. Bu aşk, sâlikin kalbinde ilâhî nurun parlamasını sağlar ve onu nefsinin çölünde kaybolmaktan kurtarır⁴. Aşk, sâlikin Hak'tan başkasına nazar etmeyi şirk bilmesine yol açan gerçek tevhid idrâkinin bir parçasıdır¹·². Bu yönüyle aşk, sülûkun temel motivasyonu ve itici gücüdür (K1-19; İlahi Aşk; Aşk).