Aşk kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Aşk, tasavvufî sülûkta bir mertebeden ziyade, tüm sülûku kuşatan ve sâlikin mânevî yolculuğunu şekillendiren bir hâl ve itici güçtür. Başlangıçta muhabbet olarak tezahür eden bu hâl, şiddetlenerek aşka dönüşür. Muhabbet, bilinçli ve iradî bir sevgi iken, aşk, bu kontrolün ötesine geçerek sâlikin ma'şûkunda fâni olmasını gerektiren bir vecd hâlidir. Bu sebeple "aşk ilâhî bir delilik" olarak tanımlanır.

Aşkın mertebî tatbiki, sâlikin nefs mertebelerindeki ilerleyişiyle paraleldir. Kaynakta neydeki yedi mertebenin (Yegâh, Âşiran, Irak, Rast, Dügâh, Segâh, Çârıgâh) âşıkın yedi mertebesine (Emmâre, levvâme, mülhîme, mutmainne, râdiye, merdiyye, sâfiye) misal olduğu belirtilir. Bu, aşkın nefsin her bir mertebesinde farklı bir yoğunluk ve tezahürle yaşandığını gösterir. Emmâre nefsinde başlayan bu yolculuk, sâfiye nefsinde kemâle erer ve âşıkın ma'şûkunda fâni olmasıyla sonuçlanır.

Aşkın pratik tatbiki, sâlikin mâsivâdan yüz çevirerek gönlünü tamamen Hak'a yöneltmesiyle gerçekleşir. "Aşk kalplerde bir ateştir ki Haktan başka her ne bulursa yakar." Bu, âşıkın büyük bir feragat sahibi olmasını, dünya ve ahiret kayıtlarından kurtulmasını gerektirir. Mecazî aşklar (karı-koca aşkı gibi) dahi, hakiki aşka giden bir köprü olarak görülebilir; zira "hiçbir hayat sahibi yoktur ki bir ana ile bir babanın mecazî aşkından hâsıl olmasın." Ancak asıl gaye, bu mecazî sevgileri Hakiki Ma'şûk'a yöneltmektir.

Âşık, kemâle erdiğinde, yani yokluğunu anlayıp ma'şûkunda fâni olduğunda, kendisi de ma'şûk olur. Bu, "ölmeden evvel ölmek" olarak ifade edilen hâldir. Âşıkın gönlü, Hak'kın saltanat yeri hâline gelir; putlar (nefsanî arzular) gider, Allah'ın evi olur. Bu hâle erişen âşık, "Hak namını alır" ve "ma'şûkiyyet makâmına erişebilen âşık ebedîleşir." Bu makamda âşık, her mertebedeki kemâlâtı, ebedî güzelliği ve mutlak vechi görür, her şeyi hoş görür; onun nazarında çirkin ve lüzumsuz bir şey kalmaz. Aşk, sâlikin benlikten kurtulup Hak'ta fâni olmasını sağlayan en yüce hâldir.