Aşk kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

İrfânî tanımda aşk, tasavvuf yolculuğunun temel motivasyonu ve itici gücüdür³. Bu, sâlikin mücâhedeyi tahammül edilebilir kılan ve fenâyı tatlılaştıran bir kuvvettir. Akâidî tanım, Allah'ın kullarını sevmesini ve kulların da Allah'ı sevmesini ifade eden muhabbet kavramına odaklanırken (Mâide 54, Bakara 165), irfânî tanım muhabbetin ötesine geçerek aşkı, sevenin sevdiğine mahvolduğu, akıl ve iradenin geri çekildiği bir hâl olarak tanımlar. Bu bağlamda aşk, ilâhî bir delilik olarak görülür.

İrfan ehli, aşkı varlığın bir tezahürü olarak ele alır; "halk etme" kelimesi yerine "zuhur ve tecellî" kelimelerini kullanarak aşkın kevnî mertebesini vurgular². Aşkın kâinatın bizzat özünde mevcut olduğu ve her şeye sâri olduğu belirtilir¹. Bu durum, her varlığın aşk özünden kendi istidadı kadar nasibini almasıyla açıklanır.

Ayrıca, irfânî yaklaşım aşkı sembolik ve harfî anlamlarla da ilişkilendirir. Örneğin, (عشق) kelimesinin "ışık" ve "nûr"a dönüşmesi, "Şakk'ül Kamer" mucizesiyle ilişkilendirilerek ayın, yani nûrun ikiye ayrılması gibi derin anlamlar yüklenir⁴·⁵·⁶·⁷. Bu yorumlarda (عشق) kelimesinin sayısal değeri olan 53'ün (أَحمَد) kelimesinin sayısal değeriyle eşleşmesi, aşkın Hz. Muhammed (s.a.v.) ile olan derin bağını ve "Küntü Kenzen" (gizli hazine) sırrını ifade eder.

İrfânî tanım, aşk-ı mecâzîyi (beşerî aşk) eğitici bir köprü olarak görür; sâlik bu yolla sevme eylemini öğrenir ve zamanla aşk-ı hakîkîye, yani Hakk'a olan aşka yönelir⁸. Bu, Mevlânâ'nın "mecâz hakîkatin köprüsüdür" sözüyle de desteklenir. Akâidî tanım ise genellikle bu tür mecâzî aşkın hakîkî aşka geçişindeki rolüne doğrudan değinmez. İrfânî tanım, aşkı sadece bir duygu olmaktan çıkarıp, varoluşun ve mânevî sülûkun merkezine yerleştiren daha geniş ve derin bir perspektif sunar.