A'yân-ı Sâbite "A'yân-ı Sâbite" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitapta a'yân-ı sâbite, "esma-ı ilâhiyenin ilmi suretlerinden ibaret" ve "Allah'ın Zât'ındaki ilmi" olarak tanımlanır. Henüz dış vücutları olmayan, ancak Allah'ın ilminde sabit olan bu programlar, her bir varlığın asli programını oluşturur. Kaynak 1'de belirtildiği üzere, "her bir a’yân-ı sâbitede bütün esma-ı İlâhiyenin ilmi olarak özellikleri vardır." Bu durum, a'yân-ı sâbitenin yaratılmamış, yani "mec'ul" olmadığını, Allah'ın Zât'ı ile birlikte var olduğunu gösterir. Zira "ca'l" tesir edicinin tesirinden ibaretken, a'yân-ı sâbiteler tesir ve etkiyi kabul mahalli olmadıklarından mec'uliyetleri söz konusu olamaz; yani bunlar "yapılarak" vücuda getirilmiş şeyler değildir (Kaynak 2). Onlar ancak zuhura geldiği zaman mahluk hükmünü alırlar.

A'yân-ı sâbite, Hazerât-ı Hamse tasnifinde vâhidiyyet mertebesinde yer alır ve taayyün-i sânî olarak kabul edilir. Bu mertebede, esma-ı İlâhiye birbirinden mümtaz hale gelir ve a'yân-ı sâbitelerin istidatları, yani o isimlerin gerekleri olan haller belirginleşir (Kaynak 6). Bu istidatlar da mec'ul değildir, çünkü esmanın muktezaları olan hallerin hiçbirisi mec'ul değildir. Örneğin, Dârr isminin zarar verme, Nâfî isminin fayda verme muktezası gibi, a'yân-ı sâbitelerin de kendi zâtî istidatları vardır.

Kazâ ve kader ise, bu a'yân-ı sâbite programının zuhura çıkış şeklini ifade eder. Kazâ, "Hakk'ın hükmü" olarak tanımlanır ve ilâhî ilimde sabit olan a'yân-ı sâbitelerin istidat ve kabiliyetleri üzere zuhurlarına ilişkin ilâhî hükümdür (Kaynak 5). Kader ise, bu programın "miktar miktar" ve "peyder pey" zuhura çıkmasıdır. Her anımız, her saatimiz, hatta saniyemiz, a'yân-ı sâbite programı içerisinde kader hükmü ile ortaya çıkar (Kaynak 5). Bu hükümde cebir yoktur, çünkü "bu hükmü a’yân-ı sâbite kendileri üzerine vermiştir" (Kaynak 5).

Sülûk açısından bakıldığında, a'yân-ı sâbite bilgisi, kişinin kendi aslını, ilâhî kimliğini ve gerçek programını idrak etmesi için elzemdir. İnsan, a'yân-ı sâbitesi itibarıyla Hakk'tır, ancak tabiat âleminde zuhura geldiğinde beşerî yönüyle perdelenir. Bu perdenin kalkması ve kişinin "elmas" olan özünü "pırlanta"ya dönüştürmesi, yani zuhur halini kadîm haline çevirmesi, velâyetin özüdür (Kaynak 4). Bu süreç, tevhid ehli kâmil bir mürşidin rehberliğinde, zikir ve ibadetlerle nefsin kötü huylarını kırmakla gerçekleşir. Böylece kişi, kendi varlığında aslı olan Hakk'a ulaşır ve "ne var âlemde o var Âdem'de" hakîkatini idrak eder.