A'yân-ı Sâbite Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle nefsî benliğin sorgulanmasıyla başlar. Kişi, "Ben neyim?" sorusuyla kendini tanıma yoluna girer. Bu sorgulama, Cenâb-ı Hakk'ın bir lütfu ve Peygamber Efendimiz'in şefaatinin başlangıcı olarak kabul edilir. Zira kendi benliğini tanımadan, Hak'kı tanımak mümkün değildir. Nefsî benlik, kişinin gaflet içinde yaşadığı, "ben" diye sahiplendiği varlıktır. Bu benlikten kurtulmak, yani "ben emmâre yönümle yapıyorum" düşüncesinden "izâfî benlik yönüyle idrak ediyorum" anlayışına geçmek, sâlikin temel dersidir. Bu geçiş, bir anda gerçekleşmeyip, yavaş yavaş, eğitim ve araştırmalar sonucunda, nefsî zevklerin kesilmesiyle olur.

Bu süreçte sâlik, ibâdetlerini ve amellerini nefsî beklentilerden arındırmayı öğrenir. Cennet beklentisi veya cehennem korkusuyla yapılan ibâdetler, nefsî benliğin talepleridir. Gerçek talep ise "bana Seni gerek Seni" olmalıdır. Bu makâmda, cennet arzusu ve cehennem korkusu düşer, zira bunlar nefsî benliğe bağlı şeylerdir. Hedef, Cenâb-ı Hakk'ın zâtıdır; cennet ve cehennem O'nun isim ve sıfatlarının tecellîleridir.

İrfânî yolculukta sâlik, fenâfillâh mertebesine ulaşmayı hedefler. Bu mertebede kişinin kendine ait bir varlığı ve iddiası kalmaz; bütün fiilleri işleyen Hakk olur. Bu hâle ulaşmak için farz ibâdetlerin yanı sıra nafile ibâdetler, zikirler ve tefekkürler gereklidir. Bu, "kurb-u nevâfil" olarak adlandırılan, kulun üzerinde Allah'ın faaliyetinin tezâhür ettiği bir velâyet mertebesidir. Bu mertebedeki kişi, halk içinden çekilerek dünya ile fazla meşgul olmaz, kendi âleminde Hakk ile yaşar.

Sâlikin günlük yaşamında bu irfânî dersleri tatbik etmesi, ef'âl/şeriat mertebesini hem hükmen hem de fiilen idrak etmesiyle mümkündür. Fenâfillâh'tan sonra Hakk'la bâki olarak ef'âl âlemine dönen ârif, şeriatın hükümlerini mutlak gerçek olarak kabul eder ve hayatını bu anlayışla sürdürür. Bu, "bende ben, sende sen" anlayışından "bende ben, sende ben" anlayışına geçişi ifade eder. Yani, her ne kadar ilmen her şeyin Hak'tan geldiği idrak edilse de, fiil âleminde, yani günlük hayatta, herkesin kendi hakikati üzere var olduğu ve amellerinin karşılığını göreceği gerçeği kabul edilir. Bu, hem ilmi hem de irfânî bakışı birleştirerek, insanlarla ünsiyeti sağlayan ve hayatı hakikat üzere yaşamayı mümkün kılan bir dengeyi ifade eder.