Aynel-yakîn ve Hakke'l-yakîn'i birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Aynel-yakîn, yakîn mertebelerinin ikincisi olup, Hakikat'i gözle görme, müşâhede etme seviyesidir. Bu mertebede sâlik, Hakikat'i uzaktan bir ateşin alevini görmesi gibi idrâk eder. Tekâsür Sûresi'nin 7. ayeti "Sonra mutlaka onu Ayn'el Yakîn ile (gözünüzle) göreceksiniz" ifadesiyle bu mertebeye işaret eder¹. Hz. İsa (a.s.) ile dünya sahnesindeki tecellisi görülmeye başlanan rü'yet ve görüş, aynel-yakîn mertebesidir². Hakke'l-yakîn ise yakîn mertebelerinin en üstü ve zirvesidir. Bu mertebede sâlik, Hakikat'i bizzat yaşayarak, onunla birleşerek idrâk eder; ateşe yaklaşıp sıcaklığını hissetmek gibi. Vâkı'a Sûresi'nin 95. ayeti "bu hakk'el-yakîn'in kendisidir" ifadesiyle bu mertebenin asıl menşeidir. Hz. Muhammed'in (s.a.v.) miraç hadisesi, Necm Sûresi'nin 11. ve 17. ayetleriyle Hakke'l-yakîn mertebesinin yaşantısını haber verir². Bu mertebede bilen ile bilinen birleşir, sâlik "ben" derken Hak'kı kasteder çünkü kendi benliği fenâ olmuştur. Bu iki mertebe, ilme'l-yakîn ile birlikte sâlikin seyr-i sülûkunda ilerlediği üç temel seyri oluşturur³·⁴. Tahkik ehli, Rablerinin nuruyla müşâhede ettiklerinden hükümleri yakîn üzerinedir; bu da ilme'l-yakîn, aynel-yakîn ve hakke'l-yakîn hadisesidir⁵. Hakikat'i hissederek, duyarak görmek aynel-yakîn iken, Hakikat'le tahakkuk etme hali hakke'l-yakîndir⁶. Verilen kaynaklarda bu iki mertebenin birlikte ele alındığı özel bir Fass belirtilmemekle birlikte, yakîn mertebelerinin genel olarak işlendiği Mûseviyye Fassı'nın mârifet bahsi ve İsmail Fassı'nın mârifet-i Rabbâniyye bahsi (İsmail Fassı) bu konuların anlaşılmasına yardımcı olabilir.