Bakara Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, makâm ve hâl ekseninde ilerler. İlk olarak, nefsi tanıma ve arındırma esastır. Kaynakta belirtildiği gibi, "kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadisi, irfan yolunun başlangıcıdır. Sâlik, kendi beşerî varlığının geçiciliğini ve Hak'tan ayrı bir kimliğinin olmadığını idrak etmelidir. "Vücudike zenbike" (vücudunu sen vücut olarak bildiğin sürece sana ait bir şey olarak bildiğin sürece bu senin en büyük günahındır) ifadesi, bu idrakin önemini vurgular. Bu, ihtiyarî ölüm ile gerçekleşir; yani kişi, fizikî bedenin ötesindeki hakikatini yaşarken idrak etmelidir. Bu idrak, sâlikin kendi varlığındaki hakikati idrak ettikten sonra tekrar geriye dönüp nefsaniyetine, beşeriyetine düşmekten sakınmasını gerektirir.

İkinci olarak, İlâhî tecellîleri müşahede etmek ve bu müşahede ile yaşamak irfan ehlinin temel özelliğidir. İrfan ehli, "gelen hayat akışının Allah’ın Hayy esmâsından geldiğini bilerek yaşar." Diğerleri gaflet içinde yaşarken, irfan ehli kendilerinde oluşan hayatın ve diğer oluşumların Allah’ın Esmâ-i İlâhiyelerinin zuhuru olduğunu bilerek hareket eder. Bu bilinç, sâlikin her anını bir ibadet ve tefekkür hâline getirir.

Üçüncü olarak, ibadetlerin hakikatini idrak etmek ve bu idrakle amel etmek önemlidir. Namaz ve sabır, Cenâb-ı Hakk'tan bir şey istenildiğinde başvurulması gereken temel vasıtalardır. Ancak bu ibadetler, sadece şekil olarak değil, huşu ile yerine getirilmelidir. Huşu, "Cenâb-ı Hakk’ın o varlığı kaplamış olması, yani Kahhar isminin zuhura gelip kendi varlığında hiçbir şey kalmamış olması ve İlâh-î varlığın onu sarmış olması" olarak tanımlanır. Bu hâle ulaşan kişi için ibadetler kolaylaşır. Ayrıca, "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn" (Biz şüphesiz Allah’a aidiz ve şüphesiz O’na döneceğiz) ayeti, musibetler karşısında sâlikin teslimiyetini ve her şeyin Hak'tan geldiğini bilmesini ifade eder. Bu, sâlikin kendi benliğini unutarak, her şeyi Allah'ın bir tecellisi olarak görmesi anlamına gelir.

Dördüncü olarak, seyri sülûk yolunda karşılaşılan engellere karşı kolaylık ve esneklik prensibi benimsenmelidir. Kitapta, hac yolunda hastalanan veya sıkıntıya düşen kimseler için fidye, oruç veya hediye kurbanı gibi alternatifler sunulur. Bu, sâlikin içinde bulunduğu duruma göre en uygun ibadeti seçerek Hak'tan uzaklaşmamasını sağlar. Kurban, "can" anlamına gelir ve nefsi emmârenin, levvâmenin veya mülhimenin ahlâkına göre uygun olanın hediye olarak gönderilmesi, yani nefsin terbiye edilmesi demektir. Oruç, bedeni ibadet olmanın yanı sıra, nefsani halleri muhafaza altına almak; sadaka ise verici olmak anlamına gelir. Bu uygulamalar, sâlikin ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakke'l-yakîn mertebelerine ulaşmasına yardımcı olur. Son olarak, sâlikin kendi varlığının, vücut mülkiyetinin mehdileri olması gerektiği vurgulanır; yani genel bir Mehdi beklemek yerine, kendi içindeki Mehdi'yi ortaya çıkarması teşvik edilir. Bu, kişinin kendi kemâlâtına ulaşma sorumluluğunu üstlenmesi demektir.