Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, kitabın vurguladığı üzere, çeşitli mertebelerde ve tatbikatlarda kendini gösterir. Öncelikle, nefsin tezkiyesi merkezi bir yer tutar. Kitap, "Kim onu (nefsini) tezkiye etmişse felâha ermiştir" (91/9) âyetini referans alarak, nefsin tezkiye edilmesinin kurtuluşun anahtarı olduğunu belirtir. Bu tezkiye, dört mertebede gerçekleşir:

1. Şeriat mertebesi: Zâhirî emir ve nehiylere uyarak günahlardan sakınmak. Bu, nefsin günaha düşmekten korunmasıdır.
2. Tarikat mertebesi: Zikirler ve sohbetlerle hâlini geliştirmeye çalışmak, kendini tanımaya başlamak ve muhabbet duygularını geliştirmek.
3. Hakikat mertebesi: Kendi hakikatlerini yakînen ortaya çıkarıp yaşamında tatbik etmek, kendini Hak'tan ayrı bir birey olarak görmekten kurtulup Hak'kın varlığından başka bir şey olmadığını idrak etmek.
4. Marifet mertebesi: Âlemdeki bütün varlıkların Hak'kın varlığından başka bir şey olmadığını, görülen her şeyin Hak'kın bir isminin sûretinden ibaret olduğunu anlayıp idrak ederek yaşamak. Bu mertebelerle nefsin tezkiyesi tamamlanır ve kişi "efleha" yani felâha ermiş olur.

İkinci olarak, sâlikin ilahî tenezzülleri idrak etmesi ve buna uygun bir yaşam sürmesi önemlidir. Kitap, esmâların, meleklerin, nefsin, mertebelerin, fiillerin, Âdem'in, peygamberlerin, kitapların ve Hakikat-i Muhammediyye'nin tenezzüllerinden bahseder. Bu muhteşem oluşumun, Hak'kın kendini kolayca müşahede ettirmesi için yapıldığını vurgular. Sâlikten beklenen, kendi nefsinden tenezzül edip lütfetmesi ve böylece Rabb'ine ulaşmasıdır. "Rabb'ın yanında, ama sen ondan uzaktasın. Bu varlık içinde, yokluk niye?" sorusuyla, kişinin kendi benlik perdesini kaldırması gerektiğine işaret edilir. Bu tenezzülleri idrak eden ve iman yoluyla müşahede edenler, "gayru memnûn" yani kesintisiz ecirlere kavuşurlar.

Üçüncü olarak, sâlikin ilhamları doğru değerlendirmesi ve amelî hayatına yansıtması gerekir. Kitap, ilhamın Rahmânî, melekî, nefsî ve şeytanî olmak üzere dörde ayrıldığını belirtir. Bu ilhamları ayırt etmenin ölçüsü, "şeriat-i Muhammediyye"ye uygun olup olmadığına bakmaktır. Eğer uygun ise "takva", değil ise "fücur"dur. Takva istikametli olanları tatbik etmek, fücur teşvikinde olanları ise reddetmek, dünya ve ahiret saadetini kazandırır. "Fücur", Hak'tan uzaklaştıran her türlü günah ve kötülük; "takva" ise ihlâs ile ibadet, günahlardan korunma ve Hakikat-i İlâhiyye üzere idrak sahibi olmaya çalışmaktır.

Dördüncü olarak, sâlikin benlik yükünden kurtulması ve Hak'kın nimetlerini anlatması (tebliğ) vurgulanır. "Ve senden yükünü kaldırmadık mı?" (94/2) âyeti bağlamında, sırtımızdaki en büyük yükün nefsi isteklerin ve benlik yükü olduğu ifade edilir. Beşeriyetin giderilerek yerine hakikatinin konulmasıyla bu yük kalkar. Sâlik, marifetullah yükü ile Kur'ân'ın mânâsını taşıyıcı hâle gelir. "Ve fakat, Rabb'inin ni'metlerini artık anlat" (93/11) emriyle, sâlikin yakîn ilmiyle anladığı bu yüce nimetleri bıkmadan, yorulmadan aşikâr etmesi ve bilmeyenlere anlatması gerektiği belirtilir. Bu, Hak yolunda istekte bulunanları geri çevirmemek ve onlara yardımcı olmak anlamına gelir.

Son olarak, Hakikat-i Muhammediyye'nin idraki ve bunun sâlikin hayatındaki tezahürü önemlidir. "Ulûhiyyet mertebesinden doğan Nûr-u Muhammediyye Rahmâniyyet ve Rububiyyete intikâl edince İnsân-ı Kâmil mertebesinden gerçek bir 'hayat-inşirah' açılımı ile müşahede edilmesidir." ifadesiyle, sâlikin Hakikat-i Muhammediyye'yi kendi varlığında idrak etmesi, göğsünün yarılıp genişlemesi (inşirah) ve böylece Hak'kı tanıması mümkün olur. Bu idrak, fıkıh ilmiyle sınırlı kalmayıp, ameliyatların (ef'âl, esmâ, sıfât, zât mertebelerini anlama yolunda) gerçekleşmesiyle derinleşir. Kelime-i tevhid ve Hak sohbetleri bu ameliyatların araçlarıdır.