Berzah'ın önündeki başlıca engel nedir?

Berzah, lugatte "iki şey arasında engel, ara perde" anlamına gelir ve tasavvufta iki âlem (madde-mânâ, dünya-âhiret) arasındaki geçiş mertebesidir. Bu geçişin önündeki başlıca engeller, sâlikin nefsine ait sıfatlardan kaynaklanır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği üzere, "insanın latif olan canı hava gibidir; hava, tam bir latifliğinden dolayı göğe perde olmaz; fakat hava, toz ile karıştığı zaman nasıl yoğun bir perde ve engel olursa, can da nefsanî sıfatların tozlarıyla karıştığı zaman öylece hakikat göğünün engeli ve perdesi olur"¹. Bu nefsanî sıfatlar, ruhun Hakk'ın Zât'ını gözlemlemesine mani olan "sedd-i piş" (geleceğe ait engeller) ve "sedd-i pes" (geçmişe ait engeller) olarak da ifade edilir².

Tasavvufî sülûkun başında bu engeller gaflet ve cehâlet olarak ortaya çıkar. Sâlikin Allâh'tan habersizliği (gaflet) ve sülûk yolunu bilmemesi (cehâlet), berzaha ulaşmanın ilk bariyerleridir. Ayrıca nefs-i emmârenin temel gücü olan şehvet ve gazap ile kalbi karartan mâsiyyetler de bidâyet engelleridir. Bu engellerin aşılması, tevbe-i nasûh, mürşide intisâb ve tertîb-i sülûk ile mümkündür.

Daha ileri mertebelerde ise engeller incelir. Sâlikin ucb (kendini beğenme) ve riyâ (gizli şirk) gibi vasat engelleri aşması gerekir. En ince hicap ise sâlikin kendi tahakkukundan haberli olmasıdır; bu durum bekâ-i tâm'ın önündeki engeldir. Bu engellerin kalkmasıyla kalp gözünün ziyadeliği hâsıl olur ve gayb levhi okunabilir hale gelir². Berzah, kabir hâlinin de adı olmakla birlikte, tasavvufta asıl mânâsı âlem-i misâl, yani vücud-i sâbit ile vücud-i hâricî arasındaki ruhanî mertebeler kuşağıdır. Bu geçişin önündeki engeller, sâlikin kendi nefsini arındırmasıyla ortadan kalkar.