Bir Hikâye, Birçok Yorum "Bir Hikâye, Birçok Yorum" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitabın temelini oluşturan "Köle ve İncir Sepeti" hikâyesi, Abdullah bin Dinar'ın yedi yıl boyunca incir yememe azmini ve sonunda bir kölenin hürriyeti karşılığında incirleri alıp almaması ikilemini işler. Bu hikâye, bir sâlikin nefis terbiyesi sürecinde karşılaştığı imtihanları ve bu imtihanlar karşısındaki duruşunu sembolize eder. Kitap, bu hikâyeyi bir "sistem içi eğitim" aracı olarak kullanarak, okuyucuların kendi idrak seviyelerine göre yorum yapmalarını teşvik eder.

Hikâyede geçen unsurlar, tasavvufî mertebelerin ve hâllerin sembolik karşılıkları olarak ele alınır:

• Pazar yeri: "Bütün esmâ-i İlâhiyyenin zuhur ettiği ve halka teşbihat yönünden tanıtıldığı-pazarlandığı zâhiri ve bâtını ile her şeyin bulunduğu İlâh-î sergi yeridir." Bu, kesret âlemini, yani vahdetin çoklukta tecellî ettiği alanı temsil eder.
• Abdullah (derviş): "Bu pazarın kendisi için hazırlanmış tek muhatap müşterisidir." Abdullah, Hak yolunda ilerleyen sâlikin prototipidir. Onun incirle olan mücadelesi, nefsin arzularına karşı direnişini ve Hak'ka yönelişini gösterir.
• İncir: "Vahdette kesret" mevkiini temsil eder. İncir, dünyevî arzuları, nefsin isteklerini ve kesret âleminin cazibesini sembolize eder. Abdullah'ın inciri reddetmesi, nefsinin kölesi olmaktan kurtulma arzusunu ifade ederken, inciri kabul etmesi ise bir başka varlığın hürriyetine vesile olma ve Hak'tan gelen tecellîyi reddetmeme olarak yorumlanabilir.
• Köle: "Birinci incir satıcısının nefsinin kölesi olan kendisidir." Kölenin hürriyeti, sâlikin nefsinin esaretinden kurtuluşunu veya bir başkasının hürriyetine vesile olarak kendi hürriyetini idrak etmesini temsil eder.

Kitap, bu hikâyeye gelen farklı yorumları bir araya getirerek, her bir yorumun "o fikri oluşturan kişinin kendi doğrusu" olduğunu ve "hiç birinde yanlışlık yoktur" prensibini benimser. Bu yaklaşım, tasavvuftaki "her şey kendi kemâlinde'dir" anlayışını yansıtır ve farklı idrak seviyelerinin meşruiyetini vurgular. Kitap, bu yorumlar aracılığıyla, sâlikin "tarikat ile hakikat arası" mertebede nasıl bir yolculuk içinde olduğunu ve bu yolculukta karşılaştığı hâllere nasıl bir mânâ yüklemesi gerektiğini anlamaya çalışır.