Bir Ressam Hikâyesi "Bir Ressam Hikâyesi" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitap, "Bir ressam hikâyesi" anlatısı etrafında şekillenir. Bu hikâyede, ressamın sadece "hayvân" sûretleri çizmesi ve "yukarıdaki çiziyor, ben içlerini dolduruyorum" demesi, sâlikin seyr-i sülûkundaki idrak mertebelerini sembolize eder. Merkezî hikmet, fiillerin gerçek fâilinin Hakk Teâlâ olduğunu anlamak ve kendi cüz'î iradesinin bu ilâhî tasarruf içindeki yerini kavramaktır.

Ressamın "hayvân" sûretleri çizmesi, sâlikin tevhid-i ef'âl mertebesinde olduğunu gösterir. Bu mertebede sâlik, karşısına çıkan tüm fiilleri (burada hayvânların zuhuru) Hakk'tan bilir. Bu, kader-i mutlak ve kader-i muallâk anlayışıyla da ilişkilidir. Ressam, "yukarıdaki çiziyor" derken kader-i mutlak'a işaret ederken, "ben içlerini dolduruyorum" ifadesiyle kader-i muallâk sahasındaki cüz'î iradesini ve tasarruf imkânını dile getirir. Ancak bu ifade, ressamın hâlâ ikilik üzere bulunduğunu ve gerçek tevhide tam olarak ulaşamadığını da ifşa eder.

Kitapta bu hikâyenin yorumları, sâlikin nefs mertebeleriyle ilişkili olarak ele alınır. Ressamın hayvân mertebesinde kalması, henüz esmâ ve sıfat tecellîlerini tam olarak idrak edemediğini gösterir. İnsân-ı nâtık mertebesine ulaşılmasıyla tüm esmâların kemâlde zuhur edeceği ve ressamın artık sadece hayvân değil, doğa ve insân sûretlerini de çizebileceği belirtilir. Bu, sâlikin nefsini terbiye ederek mârifetini artırması ve ilâhî tecellîleri daha geniş bir perspektiften müşahede etmesi anlamına gelir. Kitabın asîl dayanağı, sâlikin kendi benliğini aşarak Hakk'ın tasarrufunu idrak etmesi ve bu idrakle kemâlât yolunda ilerlemesidir.