Bi'smi Has, Selâm (13) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle nefsini tanıma esası üzerine bina edilir. Kitap, "men arefe nefsehû fa-kad arefe rabbeh" (kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır) hadîsinin tasavvufî tatbîkini sunar. Sâlik, bir ay boyunca günlük işlerini, eğilimlerini, düşüncelerini, duygularını ve tepkilerini olumlu ve olumsuz olarak kaydeder. Bu tahlil, kendisinde hangi ilâhî ismin daha baskın olduğunu anlamasına yardımcı olur. Bu, kişinin "Rabb-ı has"ını tespit etme yolunda bir adımdır. Ancak bu tespitin gençlik ve orta yaşlarda zor olduğu, ileri yaşlarda kişiliğin oturmasıyla daha sağlıklı olacağı belirtilir.

Seyr ü sülûk, "elif" harfi misaliyle açıklanan 12 zâhirî ve 1 bâtınî mertebeden oluşur. Zâhirî mertebelerin her birinin kendi zikir esmâları varken, 13. bâtın mertebe, bütün âlemlerin kaynağıdır ve bu mertebenin kişiye özel esmâsı Hakk tarafından doğrudan müşahede yoluyla verilir. Bu, oldukça gizli bir sırdır ve ehline açılır. Bazı tevhid ehli kimselerin "sükûn" devrelerinde Kelime-i Tevhid, salâvat ve kendilerine müşahede ile belirtilen özel esmâları virdleri olur. Bu, sâlikin Hakk ile aracısız bir ilişki kurmasının bir göstergesidir.

Sâlikin yolculuğu, beşerî "ente"den ilâhî "ente"ye doğru bir ilerleyiştir. Başlangıçta kişi, kendisini Hakk'tan ayrı bir mahlûk olarak görür ve şerîatın emirlerine uyar. Ancak bu mertebede kalmak, ilâhî "ente"ye ulaşmayı engeller. Kişi, nefsî benlikten izâfî benliğe, oradan da ilâhî benliğe doğru yol almalıdır. Bu süreçte, "Bu madde beden senin bineğindir aslın olarak sen ilâhî isimlerden meydana gelmiş bir terkipsin" düşüncesi kişide inkılâp yaratır. İpek böceğinin kozasından çıkması gibi, sâlik de nefsî kozasından kurtulmalıdır. Bu kurtuluş, mârifetullah ilminin gücüyle mümkündür.

Mertebeler arası geçişte muhabbet önemli bir rol oynar. Şerîat mertebesinden tarîkat mertebesine geçişte muhabbet gereklidir. Tarîkat sahasında şeyh efendilerin çevresinde oluşan muhabbet, sâlikin ilerlemesini sağlar. Tarîkatten hakîkate, hakîkatten mârifete geçiş, her bir mertebenin bir üst mertebeye zemin hazırlamasıyla gerçekleşir. Bu aşamalarda ilim takviyesi devreye girer. Kişi, esmâ mertebesine geçtiğinde ilâhî isimlerin âlemdeki ve kendisindeki faaliyetlerini idrâk etmeye başlar. Bu idrâk, kişinin kendini tanımasını ve ilâhî benliği bulmasını sağlar. Fenâ-fillah'tan bakâ-billah'a geçiş, kişinin beşerî ve izâfî benliklerinin hükümsüz kalmaya başlamasıyla ve ilâhî "ene"nin hükmünün sürmesiyle gerçekleşir. Bu, "ene" ile "ente"nin birbirine ayna olduğu, Hakk'ın zâtî tecellîsinin yaşandığı bir makâmdır.