Cüzî irade nedir, kulun fiillerindeki rolü nedir?
Cüzî irade, insana verilmiş sınırlı akıl ve seçme yeteneğidir; bu irade, küllî iradenin dışında müstakil bir varlık değil, küllî iradenin bir tecellîsidir. Kul, fiillerini bu cüzî iradesiyle seçer ve kazanır (kesb eder), Allah Teâlâ ise kulun seçtiği ve kazandığı fiili yaratır (halk eder). Bu durum, ne Mutezile'nin iddia ettiği gibi kulun fiillerini tamamen kendisine bağlayarak Hakk'ın iradesini hükümsüz kılması, ne de Cebriyye'nin ileri sürdüğü gibi kulun fiillerinde mecbur bırakılmasıdır; aksine, kulun hürriyetini ve sorumluluğunu temin eden ilâhî bir düzendir. Sâlikin cüzî iradesi, sülûk mertebelerine göre farklı şekillerde faaliyet gösterir ve nihayetinde irade-i küllîye devredilerek onun hükmünde kullanılır.
Detaylı cevap
Cüzî irade, insana verilmiş olan sınırlı akıl ve seçme yeteneğidir¹. Bu irade, küllî iradenin dışında ayrı bir âlemde varlıkta olan müstakil bir cüzî irade değildir; bilakis, küllî iradenin bir parçası ve tecellîsidir¹. Her mertebede farklı bir şekilde faaliyet gösteren cüzî irade, kulun kendi istidadının aksine olan yönlerde harcanmaya başlandığında, Allah Teâlâ onu ezelde talep etmiş olduğu haller tarafına çeker². Ancak bu çekim, kulun kendi hakikatine ait bir fikir olarak ilkâ olur ve kulun cüzî iradesini o tarafa çevirmesiyle gerçekleşir².
Kulun fiillerindeki rolü ise "kesb" (kazanma) ve "ihtiyar" (seçme) ile açıklanır. Allah Teâlâ, kullarının cüzî, kasıtlı ve hür iradelerinden meydana gelen fiilleri, onların kendi irade ve seçimlerine uygun olarak irade eder ve halk eder³·⁴. Bu, Allah'ın kullarının fiillerini yaratmaya mecbur olmasından değil, adetullah'ın ve sünnetullah'ın bu şekilde gerektirmesindendir³·⁴. Kul, bir fiili seçer, tercih eder ve kazanır (kesb eder); Allah ise kulun dilediği ve kazandığı şekliyle o fiili yaratır (halk eder)³·⁴. Örneğin, kulun "Kalk!" emrine uyarak kalkması, kulun fiilindendir, efendinin fiilinden değil⁵.
Bu anlayış, Mutezile'nin kuldan çıkan bütün fiilleri kula bağlayarak Hakk'ın irade ve tasarrufunu hükümsüz kılması ile Cebriyye'nin kulun fiillerini işlemek mecburiyetinde olduğunu söyleyerek kulluğu hükümsüz bırakması arasındaki orta yolu temsil eder⁶·⁷. Kul, Allah'ın belirlediği sınırlar içinde hürdür ve bu hürriyetini nasıl kullanacağı kendi sorumluluğundadır¹. Sâlikin "ter-cüzi"si, yani terlemenin ve çalışmanın cüzî irade ile kişiye ait olan kısımlarıdır ve bunda sorumluluğu vardır⁸. Sülûk sonunda, baka billah hükmü ile Cenâb-ı Hakk kulu tekrar hayata cemiyet içine gönderdiğinde, cüzî irade, irade-i küllîye devredildiğinden irade-i küllî hükmünde kullanılır¹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Sohbet Arası Sohbetler (25) · s.37“Akıl ile kullanması lâzımdır işte bireye verilen bu sınırlı akıl irade-i cüzi aklı. ... Bütün bu cüz olan iradeleri bünyesinde toplayan irade-i külli aklı kül d”Oku
- 2Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10 · s.605“Onu ancak Allah Teâlâ bilir ve has kullarından haberdar edilen kimseler bilir. Bu sebeple, insan bu âlem-i sûrette, kendi istidadının aksine olan yönlerde cüzî ”Oku
- 3A'yân-ı Sâbite · s.98“Halk yaratma kesb ilişkisi İfade ettiğimiz üzere Allah (cc) kullarının cüzzi kasıtlı, hür iradelerinden meydana gelen fiilleri onların kendi irade ve seçimlerin”Oku
- 4Kamer Sûresi · s.158“Halk yaratma kesb ilişkisi İfade ettiğimiz üzere Allah (cc) kullarının cüzzi kasıtlı, hür iradelerinden meydana gelen fiilleri onların kendi irade ve seçimlerin”Oku
- 5Kelime-i Sâlihiyye · s.62“"Biz bir şeyi irade ettiğimiz vakit, o şeye bizim sözümüz 'Ol!' dememizdir. Bu durumda o, olur." (Nahl, 16/40) kavlinde, Yüce Allah kendi nefsinden haber verdi.”Oku
- 6Genç ve Elmas Dosyası · s.164“Bu anlayışlara baktığımızda, Mutezîle , kuldan çıkan bütün fiilleri kula bağlamak sûreti ile hakk’ın kulun üstündeki irade ve tasarrufunu tamamen kaldırarak hük”Oku
- 7A'yân-ı Sâbite · s.538“Bu anlayışlara baktığımızda, Mutezîle , kuldan çıkan bütün fiilleri kula bağlamak sûreti ile hakk’ın kulun üstündeki irade ve tasarrufunu tamamen kaldırarak hük”Oku
- 8Terzi, Elif, Terâzî, Teradî — İrfan Mektebi, Kırk Seyir · s.17“Ter-cüzi; terlemenin çalışmanın cüzi irade ile kişiye ait olan kısımlarıdır. Bunda sorumluğu vardır. Ter-çizi; Tercızı, işte çizilen külli iradenin kişiyi cızla”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.