Devran kavramı neye işaret eder?

Devran kavramı tasavvufta üç ana katmanda işler. Birinci katman, vücudî devrandır; yani mutlak varlığın esmâî tecellîlerle aşağıya doğru tenezzül edip (kavs-i nüzûl) sonra mârifet-i Hak'la yukarıya doğru urûc etmesi (kavs-i urûc). Bu, "devr-i a'lâ" ve "devr-i edna" olarak da bilinir; varlığın bir noktadan çıkıp kâinat çevresinde dolaşarak tekrar Hak'a dönmesi, kâinatın bu dönüşün halkası olmasıdır.

İkinci katman, sülûkî devrandır; sâlikin nefs-i emmâreden başlayıp nefs-i sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki kişisel dönüşüdür. Bu, sâlikin Hakk'tan halka ve halktan Hakk'a olan seyrini kapsar³·⁴. Semahaneye zikir için girmek, halkıyyetten soyunup gizlice yükselmeyi, ardından zikre başlamak ise Hakk'ın çokluk ile zuhuru mertebesine işarettir³·⁴. Sâlikin bu devranı, ruh devranına urûc etmek için huzur, tecrid ve istiğrak hâliyle gerçekleşmelidir ki, bedeni Nur-u Esma, ef'al ve sıfatlardan hissedar olarak tahkik makamına ulaşsın¹.

Üçüncü katman, zikrî devrandır; tarikatlerde halka olup dönerek yapılan zikirdir. Özellikle Halvetî ve Mevlevî tarikatlarında görülen bu âyinlerde dervişler, zikir halkası adı verilen çember biçiminde tertip alarak kıyam hâlinde adım atıp çemberi döndürürler⁵. Bu devran esnasında sağa sola darb-ı zikir, Vahidiyetin Ehadiyetle ve Vahdet-i Zatiyyenin alâkasına işaret eder⁶·⁷·⁸. El ele tutuşarak dönmek ise Vahidiyetin Ehadiyetle ve Vahdet-i Zatiyyenin bağlantısına işarettir⁹. Devran halkasında mürşidin dairenin ortasına geçmesi, onun vasıta ve vekâletine işaret eder; bu durum, halkanın yarısının Vacib'i, diğer yarısının ise imkânı temsil ettiğini gösterir⁹.