Devran nasıl gerçekleşir?

Devranın gerçekleşmesi, tasavvufî bir hakîkatin "nasıl" sorusuna verilen cevabın üç boyutlu yapısını yansıtır: ilâhî, beşerî ve vasaî.

İlâhî yön (vehbî): Her tasavvufî gerçekleşmenin asıl fâili Cenâb-ı Hakk'tır. Devran da vehbî bir tecellî olarak sâlikin kalbinde vecd hâlini doğurur ve bu hâl, sûfînin gayri ihtiyarî olarak dönmeye başlamasına vesîle olur¹. Bu, "Allâh dilediğini özel rahmetiyle seçer" (Âl-i İmrân 3/74) hakîkatinin bir tezâhürüdür. Sâlik, her tahakkuku Hak'tan bilmeli, kendi gayretini fâil görmemelidir.

Beşerî yön (kesbî): Sâlikin gayreti, devranın gerçekleşmesinde önemli bir rol oynar. Derviş cemaatinin topluca ayağa kalkıp dönmesiyle gerçekleşen devran¹, sâlikin "devrâna uyup seyrân edelim"² çağrısına icâbet etmesidir. Bu dönüş, "lâ ilâhe illâllâh" kelimesinin somut bir tezâhürü olup, sâlikin dış âlemden geçip Hak'a yönelmesini sağlar. Devran halkasında olanlar, İsm-i A'zam'ın nispetinde, bağlılığında ve eşitliğinde teveccühe başlarlar³. Sâlikler, ruh devranına urûc için huzur, tecrid ve istiğrak hâliyle devran etmelidirler ki, bedenleri Nur-u Esma, ef'al ve sıfattan hissedar olarak tahkik makamına ulaşsın³. Zikir esnasında "Hu" ve "Hay" esmâ-i şerîfi okunur ve bazen "Hay Hay Hay" sesli "Allah" lafzı kalbî olarak zikredilir⁴.

Vasaî yön (vesîle): Mürşidin terbiyesi ve ihvân ile sohbet, devranın gerçekleşmesinde bir vesîledir. Devran âyinleri genellikle Halvetî ve Mevlevî tarîkatlarında benimsenmiş olup, özellikle Halvetîlik ile iç içe geçmiştir¹. Şeyh, halka içerisinde dervişlerle devran tertibi aldığında, el ele tutuşulur veya kol kola girilir⁵. Şeyh, zikir halkasının ortasında yer alarak âyini idare edebilir ve devranın yürütülmesi ve idaresi bütünüyle şeyhe aittir⁵. Devran bazen şeyhin "illallah" diye seslenmesiyle sona erer⁴.