Duhân kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Tasavvufî idrakte Duhân, zâhirî anlamının ötesinde bâtınî bir mana taşır. Duhân Sûresi'ndeki "Göğün açık bir duman getireceği günü bekle" (Duhân, 44/10) ve "O duman insanları bürür. Bu, elem dolu bir azaptır" (Duhân, 44/11) âyetleri, tasavvufta sâlikin içsel durumuna işaret eder.

Nefs-i Emmâre Mertebesi ve Duhân: Duhân, öncelikle nefs-i emmârenin hüküm sürdüğü bir mertebede zuhur eder. Bu mertebede sâlik, kendi nefsânî arzuları, hayalî ve vehmî düşünceleriyle perdelenir. Kaynakta belirtildiği üzere, "Gök, gönül olduğuna göre gönül göğünün dumanla kaplanması da oranın artık nefsi emmarenin ateşi ile dolması ve Nûr-u Muhammedinin aydınlatmasından istifade edemeyecek hale gelmesidir." Bu durum, sâlikin Hak'tan uzaklaşmasına ve dünya ihtiraslarıyla kalbinin perdelenmesine yol açar. "Alev", ihtirası; "duman" ise, perde ve belirsizliği temsil eder. Bu mertebede kişi, Hak'tan gelen ilâhî yardımdan (sultan) mahrum kalır ve kendi nefsânî ateşinde yanar. Bu, "elem verici bir azap" olarak tecrübe edilir; zira kişi, kendi varlığındaki ilâhî hakikatleri zuhura çıkaramamanın sıkıntısını yaşar.

İrfan Ehli Mertebesi ve Duhân: İrfan ehli için ise Duhân, farklı bir mertebede tecellî eder. Onların gönlüne ilâhî muhabbet ateşi dolar ve bu ateş, nefsânî hayal ve vehmi yakar. Bu yanış, nefs-i emmâre için elem dolu bir azap olsa da, irfan ehli için gönül Kâbe'sindeki putların yanıp yok olmasına, yani arınmaya ve Hak'ka yaklaşmaya vesile olur. Bu, sâlikin nefsânî varlığından sıyrılarak ilâhî nura ulaşma çabasının bir parçasıdır. Rahman Sûresi'ndeki "Üzerinize ateşten alev ve duman gönderilir, kendinizi savunamazsınız" (Rahman, 55/35) âyeti, bu içsel arınma sürecini ve nefsânî engellerin ortadan kalkmasını ifade eder. Bu mertebede sâlik, ilâhî nur ve ruhu ortaya çıkarıp güçlendirerek Hak'ka ulaşma yolunda ilerler.