Dur kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

"Dur!" ikazı, sâlikin tasavvufî yolculuğunda farklı mertebelerde farklı anlamlar kazanır.

İlme'l-yakîn Mertebesi: Sâlik, "Dur!" kavramının teorik anlamını, yani beşerî bilginin bittiği ve Hakk'ın tecellîlerinin başladığı yeri kitaplardan veya mürşidinden öğrenir. Bu aşamada, "Dur!" bir uyarı, bir yönlendirme olarak zihninde yer eder. Henüz bu hâli tatmamış olsa da, bu ikazın önemini idrak eder. Bu, Seyl b. Tüsterî'nin "beşerî bilginin bittiği yer" olarak tanımladığı mertebenin ilim düzeyinde kavranmasıdır.

Hâl Mertebesi: Sâlik, zikir, ibadet ve murakabe esnasında "Dur!" ikazının getirdiği bazı hâlleri geçici olarak yaşayabilir. Bu, kendi benliğinin ve iradesinin bir an için ortadan kalktığı, Hakk'ın fiillerinin kendisinde zuhur ettiğini hissettiği anlardır. Bu hâller, sâlikin kendi ibadetinin "ubudiyet"e dönüştüğünü, yani ibadeti kendisinin değil, Hakk'ın kendisi aracılığıyla yaptığını sezdiği anlardır. Ancak bu hâl, henüz tam bir istikrar kazanmamıştır.

Makam Mertebesi: "Dur!" ikazının tam manasıyla tahakkuk ettiği mertebe, fenâfillah makamıdır. Bu makamda sâlik, kendi varlığını, iradesini ve kimliğini tamamen Hakk'ın varlığında eritir. "DUR! Denilene kadar Salikin bir ismi vardı. Zatıyla aynı kabul edilen ve kimliği olan ismi. Eğer salik kimliğinin erimesine razı olursa yeniden kimlik kazanır." (Kaynak 1) Bu, tırtılın kelebeğe dönüşmesi gibi, eski benliğinden eser kalmayan bir yeniden doğuş hâlidir. Sâlikin kendi gayretiyle gelebileceği son nokta olan Sidre-i Müntehâ'da bu ikaz gelir. Abdülkerim Cîlî'ye göre bu, "mahluk Allah'a vuslat yolculuğunda seyrini Sidre-i Münteha'da keser. Ondan sonrası tek başına Hakk'a tahsis edilmiştir. Çünkü Salik geçici varlığından soyunup, sırf yokluğa katılmıştır." (Kaynak 2) Bu mertebede, sâlikin namaz mükellefiyeti geçici olarak üzerinden düşer ve "Dur Rabbın namaz kılıyor" hükmü zuhur eder. Bu, "yakîn gelinceye kadar Rabbine ibadet et!" (Hicr/99) ayetinin tecellîsidir.

Tahakkuk Mertebesi: Bu mertebede sâlik, "Dur!" ikazının getirdiği hâli daimi bir yaşam biçimi olarak içselleştirir. Artık o, Hakk'ın iradesiyle hareket eden, Hakk'ın fiillerinin kendisinde zuhur ettiği bir ayna hâline gelmiştir. Bu, bekâbillah ile daimî namaza, ibadetin ubudiyet hâline geçişidir. "Dur" emri, aynı zamanda "pırıl pırıl olmuş ayna" anlamına gelen "duru" kelimesiyle de ilişkilendirilir. Bu aynaya bütün varlıkların toplu ibadetleri yansıtılır. Sâlik, kendi varlığının yokluğunu idrak ederek, Hakk'ın varlığıyla var olduğunu anlar. Bu, "Rabb-ı hass" mertebesinden "Rabb'ül erbab"a geçişin ve esmâ âleminin perdelerinin açılmasının bir sonucudur.