Edep nasıl gerçekleşir?

Edebin tasavvufî sülûkta nasıl gerçekleştiği, ilâhî takdir, kulun gayreti ve mânevî rehberliğin birleşimiyle açıklanır. Öncelikle her tasavvufî gerçekleşmenin asıl fâili Cenâb-ı Hakk'tır; edep de vehbî olarak kalbe inen bir hâldir. Nitekim "Rabbim beni edeplendirdi, edeb ile güzel kıldı" hadîs-i şerîfi, edebin ilâhî bir lütuf olduğunu gösterir. Bu ilâhî yön, sâlikin kendi gayretini fâil görmemesi, her tahakkuku Hak'tan bilmesi gerektiğini öğretir; aksi takdirde ucba düşülür ve hâl çekilir.

İkinci olarak, kulun amelî gayreti (kesbî yön) edebin gerçekleşmesinde önemli bir rol oynar. Hak Teâlâ, kuluna ekseriyâ vesîlelerle verir ve kulun tevbe-i nasûh, tertîb-i sülûk, vird-i devâm, riyâzat, mücâhede, hizmet ve sohbet gibi gayretleri, edebin kesbî yüzünü oluşturur. "İnsan ancak çalıştığını bulur" (Necm 53/39) ilkesi, bu gayretin önemini vurgular. Edep, sözlükte âdet, kâide ve nefsin salâhı anlamına gelir; bu kâidelere riâyet etmek, edebin zâhirî tezahürüdür². Sâlikin şeriat edebi, hizmet edebi, Hak edebi ve hakikat edebi gibi dört edep ile edeplenmesi gerekir³.

Üçüncü olarak, mürşidin terbiyesi ve ihvân ile sohbet (vesîle yön) edebin tahakkukunda kritik bir yere sahiptir. "Sâdıklarla beraber olun" (Tevbe 9/119) ayeti, bu vesîle yönünü işaret eder. Mürşide karşı sözünü dinleme, huzurunda susma ve sırrını ifşâ etmeme gibi edebler, sâlikin mânevî gelişimini sağlar. Gönül ehli olan Allah dostlarının huzurunda sadece görünen edep değil, kalbin de edep üzere bulunması gereklidir; zira onlar kalplerdeki gizli şeyleri de idrak ederler⁴. Edep, ilâhî rahmeti çeken bir vasıftır ve sabır ile suskunluk da edeptendir¹. İnsana yakışan edeptir ve yolları aştıran sebeptir⁵.