Emânet Âyeti'nin önündeki başlıca engel nedir?

Emânet Âyeti (Ahzâb 72), tasavvuf düşüncesinde insanın kâinattaki özel konumunu ve yükümlülüğünü ifade eden anahtar bir metindir. Bu ayette geçen "emânet", tasavvufî yorumda "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti" olarak açıklanır; yani insan, Hakk'ın bütün isimlerini taşıyacak kapsamlı bir mahaldir. Bu ilahî emanetin önündeki başlıca engel ise nefstir. Sâlikin mânevî yolculuğunda bu engel, farklı mertebelerde değişik biçimlerde zuhur eder.

Sülûkun başlangıcında, yani bidâyet merhalesinde, engeller cehâlet ve gaflettir. Cehâlet, sülûk yolunu, terbiyeyi ve mürşidi bilmemekle kendini gösterir. Gaflet ise Allah'tan habersizlik halidir. Ayrıca nefs-i emmârenin temel gücü olan şehvet ve gazab ile kalbi karartan mâsiyyetler de bu merhaledeki engellerdendir. Bu engellerin aşılması tevbe-i nasûh, mürşide intisâb ve tertîb-i sülûk ile mümkündür.

Sülûkun vasat mertebesinde ise engeller daha incelir ve ucb (kendini beğenme) ile riyâ (gizli şirk) gibi hâller ortaya çıkar. Sâlik, az bir riyâzat sonrası kerâmet zuhur ettiğinde "Ben bir şeyim" düşüncesine kapılabilir ki bu, helâk edici bir engeldir. Nihâyet mertebesinde ise en ince hicâb, sâlikin kendi tahakkukundan haberli olmasıdır, ki bu da bekâ-i tâm'ın önündeki engeldir. İnsanın hayatı, ilmi, iradesi gibi tüm sıfatları Hakk'ın emanetidir ve bunları nefse kulluk etmek için kullanmak, emanete ve sahibine ihanet anlamına gelir¹. Bu nedenle, emaneti hakkıyla taşımak için nefsin engellerini aşmak zaruridir.