En'âm 79 ayeti Terzibaba çizgisinde nasıl şerh edilir?

En'âm Sûresi'nin 79. âyeti, Terzibaba çizgisinde tevhidin ve Hakk'a yönelişin temel bir ifadesi olarak ele alınır. Âyette geçen "hanîf olarak" ifadesi, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen, dosdoğru bir teslimiyeti ifade eder. Bu teslimiyet, sâlikin kendi varlığını Hakk'ın varlığında eritmesi, yani nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye) ve Hakk'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması (tecellî) süreçlerini kapsar. Terzibaba'nın Fusûsu'l-Hikem şerhinde "Ceal" kelimesini açıklarken belirttiği gibi, bir şeyin var edilmesi, Hakk'ın bir tesiridir¹. Bu bağlamda, sâlikin kendi varlığını müstakil görmemesi, Hakk'ın bir eseri ve tecellîsi olarak kabul etmesi, âyetin ruhuna uygun bir anlayıştır.

Bu âyet aynı zamanda, insanın kâinattaki özel konumunu ve "emânet"i yüklenmiş olmasını da hatırlatır. İnsan, Hakk'ın bütün isimlerini taşıyacak câmî bir mahaldir ve bu câmîliğin tahkîki insân-ı kâmili getirir. En'âm Sûresi'nin genel olarak tevhide, adalete ve peygamberliğe dair meseleleri ele alması², 79. âyetin bu geniş çerçeve içinde değerlendirilmesini sağlar. Sâlikin yüzünü Hakk'a çevirmesi, aynı zamanda kendi içindeki "hayvânî nefsi" (en'âm) terbiye etmesi ve bedensel varlığının ötesindeki manevî hakikatlere yönelmesi anlamına da gelir³. Bu yöneliş, sâlikin her amelinde ve her hâlinde kendisini Hakk'ın hükmü mîzânına çekme idrâkini ve Hakk'ın ezelî vasıflarının kendi vücudunda zâhir olduğunu müşâhede etmesini⁴ içerir.