Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, kendini bilme ve Hak ile olan ilişkisini idrâk etme üzerine odaklanır. Kitap, bu süreci çeşitli mertebeler ve tatbîkler üzerinden açıklar:

1. Kendini Bilme ve Nefis Terbiyesi: İrfânî yolculuğun başlangıcı, kişinin "ben buyum" veya "ben en kötü insanım" diyerek kendini tanımasıdır. Bu tanıma, eksikliklerin ve fazlalıkların giderilmesi için ilk adımdır. Sâlik, elindeki malzemeyi, yani kendi varlığını bilmeden onu nasıl kullanacağını bilemez. Bu nedenle, hayâlî bir üst varlık peşinde koşmak yerine, kendi özündeki Hakk'ı bulması gerekir. İrfân ehli, başkasıyla değil, kendisiyle ve Rabbiyle meşgul olur. Nefsi emmâre, sâlikin bâtınında bulunan bir yılan gibidir; irfân ehlinin dili, bu yılanı deliğinden çıkarır, başını kestirir ve Hz. Mûsâ'nın asâsı gibi nefsin hayâl ve vehimden örülü bağlarını yutar. Bu "asâ", sâlikin aklıdır ve hayâl ile vehimi kaldırarak kendi varlığının ve âlemin varlığının Hakk'tan başka bir şey olmadığını idrâk etmesini sağlar.

2. Kıyâmet-i Bireysel ve Gafletten Uyanış: "Kıyâmet" kelimesi, genel anlamda dünyanın sonu olarak ifade edilse de, irfânî anlamda "kıyâm-et", yani "ayağa kalk" demektir. Bu, hem fizikî hem de aklî ve şuûrî bir uyanışı ifade eder. Sâlik, gafletten uyanarak şuûrlanır ve geçmişteki hatalarından pişmanlık duyarak kendini levm eder. Bu, akl-ı cüz'den akl-ı küll'e doğru bir yolculuktur ve sâlikin kendi bireysel kıyâmetini koparması anlamına gelir. Böylece, genel kıyâmet gelmeden kendi hesabını görmüş olur.

3. Hakk'ın Tecellîlerini Müşahede ve Mârifet: İrfân ehli, Allah'ın zuhûrlarıdır ve kendi kendine bir kimliği veya yaşam imkânı yoktur. İnsandaki devam eden tecellîler, ilâhî tecellîlerden başka bir şey değildir. İrfân ehli, hayat akışının Allah'ın Hayy isminden geldiğini bilerek yaşar ve kendilerinde oluşan her şeyin Allah'ın esmâ-i ilâhiyelerinin zuhûru olduğunu idrâk eder. Bu mârifet, sâlikin "muhakkak biz Allah içiniz, yani Allah'ın zuhûr yerleriyiz" demesine yol açar. Her tecellîde "evet sen bizim Rabb'imizsin" diyebilmek, irfân ehlinin en belirgin özelliğidir.

4. Makâmlar ve Seyr-i Sülûk: Sâlikin irfânî yolculuğu, belirli makâmlardan geçmeyi gerektirir. "Seyr-i İlallah" hedefi, Allah'a doğru olan seyrin ilk aşamasıdır. Bu seyrin ikinci aşaması "Tevhid-i Esmâ"dır. Vahid kilidini açtıktan sonra hedef "Vadi-i Eymen"dir. Buradan "Tûr-Benlik" dağına çıkmak ve Rabb'in sesini duymayı talep etmek, "Len Terani" hitabıyla karşılaşmak bu makâmlardandır. Bu dünyada gerçek bir irfân ehli eğitimine dahil olunmuşsa, bu eğitim ahirette de devam eder ve "Ahad-Tek" olan kilidin görüş anahtarı bu sistemde mevcuttur.

5. Kibir ve Kibriyâ Farkı: Sâlik, nefsânî kibirden uzak durmalıdır. "Çalım satmak", yani üstünde olmayan hâli kendinde varmış gibi büyüklük taslamak, övülmeyen bir davranıştır. Ancak irfân ehli için "kibriyâ", Allah'ın büyüklüğünün tezâhürüdür. Bu, Hakk'ın varlığının orada tezâhür etmesiyle övülen bir "caka satma"dır ve nefsânî kibirden farklıdır. Sâlik, bu ayrımı idrâk etmeli ve nefsânî büyüklenmelerden kaçınmalıdır.

Bu dersler, sâlikin kendini, Rabbini ve âlemi hakîkî anlamda tanımasını, nefsânî engelleri aşmasını ve ilâhî tecellîleri müşahede ederek mânevî kemâle ulaşmasını sağlar.