Esmâ'ül Hüsnâ kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Esmâ'ül Hüsnâ kavramı tasavvufta dört ana kademede ele alınır. Birinci kademe, zikrî esmâdır; bu, 99 ismin tek tek tilâvet edilmesi, virdlerde okunması ve her ismin sâlikin kalbine yerleşmesi sürecidir. Bu aşamada esmânın sayısal değerleri ve harflerinin mânaları da okuyucunun istifadesine sunulur²·³. İkinci kademe, ahlâkî esmâdır; burada sâlik, "tehallaku bi-ahlâkillâh" (Allah'ın ahlâkıyla ahlâklanın) hadîsi gereğince, Hakk'ın isimlerinin tecellîleriyle ahlâkını güzelleştirir. Örneğin, "er-Rahmân" isminin tecellîsiyle merhametli, "el-Halîm" isminin tecellîsiyle yumuşak huylu olur. Bu, irfan mektebinde şeriat ve tarikat bilgilerinin akıl baliğ oluncaya kadar verilmesinin ardından başlayan hakikat ve mârifet ilimlerinin bir parçasıdır¹. Üçüncü kademe, mârifet kademesidir; bu mertebede sâlik, isimleri sadece tilâvet etmekle kalmaz, aynı zamanda her ismin tecellîsini kâinatta ve kendi kalbinde müşâhede eder. Esmâ, bu aşamada Hak ile kul arasında bir "köprü" vazifesi görür. Kişilerin üzerindeki hâl ve esmâ terkibi değişik olduğu için farklı açılım, müşâhede ve tecellîler sonsuzdur⁴. Dördüncü kademe ise zâtî esmâdır; bu, sâlikin esmâdan zâta urûc etmesi, yani her ismin sahibinin tek bir Hak olduğu idrâkine ulaşmasıdır. Bu mertebede esmâlar, sâlikin gözünde "tek Hakk'ın çoklu vechelerine" dönüşerek kesretten vahdete bir bakış sunar. Esmâ'ül Hüsnâ'daki her bir isim, kendi varlığını korumak zorunda olduğundan, birbirleriyle birleşip yok olamazlar; onları küllî olarak tutan "Allah" (c.c.) ismi câmi'idir⁵.