Esmâü'l-Hüsnâ kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Esmâü'l-Hüsnâ, tasavvufta dört ana kademede işlenir ve sâlikin mânevî ilerleyişine göre farklı derinliklerde idrâk edilir:

1. Zikrî Esmâ Mertebesi: Bu mertebede, Hak'ın 99 isminin tek tek tilâvet edilmesi, virdlerde okunması ve her ismin sâlikin kalbine yerleşmesi esastır. Sâlik, bu isimleri tekrar ederek kalbini arındırır ve Hak'la irtibatını güçlendirir. Bu, bir nevi "sayısal zikir" olmasa da, isimlerin hatırlanması ve anılması yoluyla bir zikir hâlidir.

2. Ahlâkî Esmâ Mertebesi: "Tehallaku bi-ahlâkillâh" (Allah'ın ahlâkıyla ahlâklanın) hadîsinin amelî karşılığı bu mertebede zuhur eder. Sâlik, "er-Rahmân" isminin tecellîsiyle merhametli, "el-Halîm" isminin tecellîsiyle yumuşak huylu, "el-Latîf" isminin tecellîsiyle latîf bir ahlâka bürünür. Kişinin kendi bünyesinde esmâ-i ilâhiyyenin tezahür etmesi, acıktığında "acz" esmâsının, doyduğunda "ganî" esmâsının zuhuru gibi örneklerle açıklanır. Her hareket, bir ismin hususiyetinde zuhura çıkar.

3. Mârifet Mertebesi (Müşâhede): Bu kademede sâlik, her ismi sadece tilâvet etmekle kalmaz, aynı zamanda müşâhede eder. Her ismin tecellîsini kâinatta ve kendi kalbinde gözlemler. Esmâ, bu mertebede Hak'la kul arasındaki bir "köprü" hâline gelir. Sâlik, "ben kimim?" sorusunun cevabını ararken, kendi yapısını meydana getiren esmâ-i ilâhiyyenin üzerindeki etkisini ve tüm hareketlerinin bir esmâ tarafından zuhura geldiğini idrâk etmeye başlar. Bu idrâk, esmâ-i ilâhiyyeyi bir bakıma kontrol altına almayı sağlar; aksi hâlde esmâ-i ilâhiyye kişiyi kontrol eder.

4. Zâtî Esmâ Mertebesi: Sâlikin esmâdan zâta urûc etmesi, yani her ismin sahibinin tek bir Hak olduğu idrâki bu mertebede gerçekleşir. Bu mertebede esmâlar yine isimdir, ancak sâlikin gözünde "tek Hak'ın çoklu vechelerine" dönüşür. Bu, kesretten vahdete bakışın bir tezahürüdür. Kulun manevî gücünde terakkiye devam etmesiyle, Hak ona Rahman, Rabb, Melik, Alim, Kadir gibi isimlerle tecelli eder. Bu tecelliler, tertip sırasına göre biri öncekinden daha değerli olup, tafsil yolundan gelen tecelliler icmal yolu ile olan tecelliden daha azizdir. Örneğin, Rahman isminin tecellisi, Allah ismindeki icmal zuhurundan daha tafsillidir. Nihayetinde, kulun öz hakikatı olan isimlere bağlı bu tecellilerde zâta ulaşmasıyla, bütün isimleri kendi özünde talep eder ve bu talep bir emr-i vaki hâlini alır. Bu, kulun ünsiyet kuşunun şenlenmesi ve "Adı söylenirse, cevap verenim Leylâdan yana; Ben çağrılırsam, Leylâ cevap verir benden yana" gibi ifadelerle dile getirilen bir hâldir. Bu mertebede, kuldaki kulluk ismi kalkar ve Allah ismi sabit kalır; kul "Ya Allah" dediğinde, Hak o kulun diliyle cevap verir. Daha ileri mertebelerde ise "Ya Muhammed" denildiğinde dahi Allah'ın cevap verdiği bir hâl zuhur eder.