Fakr kaç kademede ele alınır?

Fakr, tasavvufî sülûkun önemli bir makamı olup, sâlikin Hak karşısındaki mutlak acziyetini ve ihtiyaç sahipliğini idrâk etmesidir. Bu idrâk, kalbin Hak'tan başkasına yönelmemesi ve O'ndan gayrısına muhtaç olmaması hâliyle tezahür eder. Fakr, malın azlığı değil, kalbin Hak'tan başkasına muhtaç olmaması hâlidir.

Fakr, tasavvufta üç katmanda işler:

1. Mâlî Fakr: Sâlikin dünyaya bağlılığını azaltması, mal ve mülkü Hak yolunda kullanması, gerektiğinde feda etmesidir. Bu katman, zühd ile benzerlik gösterir. Ancak fakr, zühdden farklı olarak iç dünyanın hâlidir; zühd ise dış dünyanın terkidir.
2. Ahlâkî Fakr: Sâlikin nefsinin azametinden, kibrinden, makam sevgisinden "fakir" olması; nefsen kendini hiçbir şey saymamasıdır.
3. Vücudî Fakr: Sâlikin vücud iddiâsından fakir olması, "ben varım" demeyi terk etmesidir. Bu, en derin kademe olup fenânın eşiğidir. "Fakr tamamlandığında o Allah'tır"²·¹ tâbiri, sâlik kendi "vücud fakrını" kemâle erdirdiğinde, geriye sadece Hak kalacağını ifade eder ki bu, fenâfillah'ın bir başka adıdır. Bu hâlde kişi, nefsine ve benliğine ait bir şey bulamaz³.

Fakr ile ilgili farklı tasnifler de mevcuttur. Bunlardan biri, fakrı ikiye ayırır:

1. Fakr-ı Sûri: Kişinin malının ve mülkünün olmamasıdır. Bu da kendi içinde zaruri fakr ve iradi fakr olarak ikiye ayrılır⁴·⁵. Ancak tasavvuftaki fakr, maddi fakirlik veya yoksulluk anlamına gelmez¹·⁶·⁷.
2. Fakr-ı Manevi: Kişinin kendisini mutlak surette Hakk'a muhtaç bilmesi, katında varlıklı olma ile yoksul olma hallerinin bir ve eşit olması, olunca şımarmaması, olmayınca üzülmemesidir⁴·⁵. Peygamber Efendimiz'in "el-fakru fahrî" (fakr benim övüncümdür) hadisi, Allah Teâlâ'nın zatından gayrı her şeyi terk edip O'na ihtiyaçları arz etmeye vurgu yapar⁵. Bu, kişinin nefsaniyetinin yokluğu, yani nefsinden fakir düşüp Hakk ile zenginleşmesi manasınadır⁶.