Fakr kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

İrfânî fakr, tasavvufta sâlikin Hak karşısındaki mutlak ihtiyaç hâlini kalben tahkik etmesidir. Bu, Fâtır Sûresi 15. ayetindeki "yâ eyyühe'n-nâs entümü'l-fukarâ ilâ'llâh ve'llâhu hüve'l-ğaniyyü'l-hamîd" (ey insanlar, siz Allah'a muhtâcsınız; Allah ise zengindir, hamde lâyıktır) ifadesiyle desteklenir. İrfânî fakrın özü, kalbin Hak'tan başkasına muhtaç olmamasıdır. Bu hâl, kişinin kendini mutlak surette Hakk'a muhtaç bilmesi, katında varlıklı olma ile yoksul olma hâllerinin bir ve eşit olması, olunca şımarmaması, olmayınca üzülmemesi şeklinde tezahür eder². Peygamber Efendimiz'in "el-fakru fahrî" (fakr benim övüncümdür) hadîs-i şerîfiyle ifade edilen bu fakr, dünyalık yoksulluğu değil, Allah Teâlâ'nın zâtından gayrı her şeyi terk edip O'na ihtiyaçları arz etmeye vurgu yapar³.

Akâidî fakr ise, daha çok dışsal ve maddî bir durumu ifade eder. Bu, fakr-ı sûrî olarak adlandırılır ve kişinin malı ve mülkünün olmaması anlamına gelir². Fakr-ı sûrî de kendi içinde zaruri fakr ve iradi fakr olarak ikiye ayrılır². İrfânî fakr, tasavvufta üç katmanda işler: mâlî fakr (dünyaya bağlılığı azaltma), ahlâkî fakr (nefsin azametinden fakîr olma) ve vücudî fakr (vücud iddiâsından fakîr olma). Özellikle vücudî fakr, "ben varım" demeyi terk etme ve nefsânî varlıktan soyunma hâli olup, fenâ makâmının eşiğidir¹. "El-fakru izâ temme hüve'llâhu" (fakr tamamlandığında o Allah'tır) tâbiri, sâlik kendi "vücud fakrını" kemâle erdirdiğinde geriye sâdece Hak kalacağını ifade eder ki bu, fenâ fillâh'ın bir başka adıdır. Bu bağlamda, Hakk'ın vâcib olan zâtî varlığı, kulun zâtî fakirliği ile ayrılır⁴·⁵. İrfânî fakr, kişinin kendini var edene karşı fakr ve ihtiyacını bilmesidir⁶.