Fâtiha kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Fâtiha Sûresi, tasavvufî idrakte mertebeler bütünü olan İslâm'ın temelini oluşturur. Bu sûre, Kur'ân-ı Kerîm'e başlama adabının ve manevî yolculuğun ilk durağıdır. Kitabın açılışı ve gönüldeki hakikatlerin açıcısı olması hasebiyle "Fâtiha" adını almıştır. Bu açılış, sadece lafzî bir başlangıç değil, aynı zamanda idrakin ve irfanın da açılışıdır.

Fâtiha'nın "seb'ul mesani" (yedi ikili) olarak anılması, onun zâhirî ve bâtınî mânâ katmanlarını işaret eder. Her bir âyeti, Hakk'ın kemâl sıfatları ile kulun ubûdiyet mertebelerini bir araya getirir. Bu ikilik, Hakk'ın tecellîleri ile kulun bu tecellîlere olan karşılığını, yani Hakk'tan kula ve kuldan Hakk'a olan seyr-i sülûku ifade eder.

Sûrenin başlangıcındaki Besmele, âlimler arasında ihtilaf konusu olsa da, genel kabulle Fâtiha'nın ilk âyeti olarak kabul edilir ve başlı başına bir ilim deryasıdır. Besmele, "Ümmet-i Muhammed'in besmelesi" olup, diğer peygamberlerin besmelelerinden daha geniş bir rahmet ve ilim ihtiva eder. Ebced hesabıyla "El Hamd" kelimesinin sayı değeri olan 83 (8+3=11), Hz. Muhammed (s.a.v.) mertebesine işaret eder ve Besmele-i Şerife'yi çekmenin kemâl başlangıcının bu mertebeden olması gerektiğini belirtir. Bu durum, Fâtiha'nın Hz. Muhammed (s.a.v.) hakikatinden rahmet olarak verildiğini gösterir.

Fâtiha, "Ümmü'l-Kitap" yani Kitab'ın anasıdır. Bu, onun Kur'ân'ın bütün hakikatlerini özünde barındırdığını ve diğer sûrelerin açılımının ondan kaynaklandığını gösterir. "Elif, Lâm, Mim" gibi Huruf-u Mukattaa'nın ifade ettiği mânâlar, Fâtiha'nın derinliklerine işaret eder. Özellikle "elif" harfi, Hakikat-i İlâhiyye'nin tahsiline başlanacak yolu temsil eder. "Elif'e sığdı âlem, ilk zuhuru oldu Âdem" ifadesi, Elif'in varlığın ilk tecellîsi ve Âdem'in zuhuru ile olan bağlantısını vurgular.

Fâtiha'nın mertebeler itibarıyla anlaşılması, sâlikin manevî yolculuğunda ilerlemesini sağlar. Şeriat mertebesinde şükran ve teşekkür ifadesi olan hamd, tarikat mertebesinde maddi karşılık beklemeden Hakk'ı övmeye dönüşür. Hakikat mertebesinde ise kul, hamd etmekten aciz kalır ve "Hamd Allah içindir, yani Hamd'ı Allah yapar" idrakine ulaşır. Bu, kulun kendi acziyetini anlayarak Hakk'ın azametini teslim etmesi ve "Ben Seni övmekten acizim, Sen kendini nasıl övüyorsan, ben de öyle övüyorum" (lâ uhsî senâen aleyke ente kemâ esneyte alâ nefsike) hakikatine ermesidir. Bu mertebeler, sâlikin ilimden hâle, hâlden makama ve nihayet tahakkuka ulaşmasını sağlayan bir sülûk tertibidir.